Starogard Gdański — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Starogardzie Gdańskim, po niemiecku Preußisch Stargard, leży przy ulicy Owidzkiej i pod tym adresem wymienia go wojewódzka ewidencja zabytków miasta, pod pozycją 158. Według „Berenter Kreisbote” z grudnia 2012 roku cmentarz miał dwie części. Starsza leżała na stoku wzgórza na południe od ulicy Owidzkiej, nowsza 100 metrów dalej od miasta, po stronie północnej. Nowsza część graniczyła od północy z torami bocznicy do młyna Wiechertów. Służył miejskiej parafii ewangelickiej — w tabelach spisowych Starogard figuruje jako siedziba zarówno ewangelickiego, jak i katolickiego kościoła parafialnego.

Dzieje starogardzkich świątyń splatają się tak ciasno, że łatwo je pomylić, a rozdziela je dopiero zestawienie źródeł. Farą był kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, przemianowany później na świętego Mateusza. Około 1568 roku magistrat kupił go od ówczesnego proboszcza nazwiskiem Mangolth za pięćdziesiąt grzywien ze składki zebranej wśród mieszczan; odtąd kościół służył ewangelikom.

Jak daleko w przeszłość sięgały korzenie tej wspólnoty, pokazuje protokół wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego. W 1583 roku wizytator zastał w Starogardzie dwa kościoły — murowany w mieście, w dobrym stanie, i drugi za murami, pod wezwaniem świętego Jerzego — a przy obu duchownych ewangelickich: Ad utramque haeretici resident, ante civitatem Polonus […] in civitate Germanus, czyli „przy obu rezydują heretycy: przed miastem Polak, w mieście Niemiec”. Dwie świątynie, dwaj duchowni, podział przebiegający wzdłuż języka. Zapytani, jakim prawem te kościoły dzierżą, odpowiedzieli, że przedstawili ich starosta miasta wraz z radą miejską manu coniuncta, „ręką połączoną”; pisemnych prezentacji jednak nie mieli.

Najciekawsza jest odpowiedź rady miasta, która z trzech powodów nie wpuściła wizytatora. Po pierwsze — przyjąwszy przed pięćdziesięciu laty, a więc około 1533 roku, trzy lata po odczytaniu Konfesji w Augsburgu, „wiarę czyli wyznanie augsburskie”, przez cały ten czas nie byli przez żadnego z biskupów niepokojeni ani wizytacją, ani reformacją. Po drugie — król zastrzegł przywilejami, aby każdy, trzymając się konfederacji, wierzył wedle swego upodobania: credat pro libito. Po trzecie — brakowało kompletu starszych rajców, bez których rada nic uczynić nie może i nie chce. Wizytator zapisał przy tym nazwiska przedstawicieli rady: burmistrz Maciej Hank, pisarz Piotr Vichelmus oraz rajcy Mojżesz Muzantha i Jakub Pancratius. Rada nie wpuściła wizytatora, ale poprosiła o uwierzytelnione odpisy jego dokumentów — i je otrzymała.

Obie strony trzymały się procedury: to nie była awantura, lecz spór prawny.

Akta wizytacyjne podają, że biskup Hieronim Rozrażewski odzyskał go dla katolików 12 lipca 1598 roku, mocą wyroku królewskiego wydanego w Malborku w czerwcu tego roku; ksiądz Jakub Fankidejski i Agathon Harnoch datują odzyskanie fary na rok 1599. Opuszczając farę, luteranie otrzymali w zamian kościół świętej Katarzyny — dawną filię czy prebendę fary, stojącą wtedy bliżej muru miejskiego — „żeby go nadal prawnie posiadali”, jak pisze Fankidejski, przytaczając dekret Zygmunta III: „Dass ihr euch mit der Catharinen-Kirche zu behelfen habet”. Harnoch prowadzi ten wątek inaczej: według niego luteranie mieli świętą Katarzynę już w 1557 roku, a farę zajęli dopiero później. Fankidejski pisze, że luteranie panowali w Starogardzie przeszło siedemdziesiąt lat i że ich panowanie skończyło się około 1599 roku.

Stary kościół świętej Katarzyny, stojący przy murze miejskim, spłonął w wielkim pożarze w 1642 roku. Co było dalej, źródła podają rozbieżnie: Fankidejski pisze, że luteranie wznieśli wtedy nowy kościół pod tym samym wezwaniem na dogodniejszym miejscu przy rynku i że ten stoi do dziś. Inwentarz zabytków powiatu odnotowuje natomiast odbudowę na dawnym miejscu, a przeniesienie świątyni wiąże dopiero z pożarem z 22 sierpnia 1792 roku, w którym spłonęło całe miasto prócz kościoła katolickiego i koszar. W każdym razie odbudowana świątynia pozostała ewangelicka aż do 1945 roku. Jej ewangelicki charakter poświadczają trzy dzwony z 1874 roku, noszące imiona „Wilhelm”, „Luther” i „Gustaw Adolf”. Trzecią sporną świątynią był kościół świętego Jakuba przy murze: luteranie władali nim na pewno w 1557 roku i oddali go katolikom około 1599 roku.

Starogard miał kościołów wiele: farę, świątynie świętej Katarzyny, świętego Jakuba, Świętego Ducha i świętego Jana, a nadto prepozyturę świętego Jerzego i kaplice na Bramie Gdańskiej oraz na Jeruzalem. Kościół świętego Jana fundowali joannici, sprowadzeni według Fankidejskiego około 1198 roku przez księcia Grzymysława, choć Harnoch nadanie im starogardzkiego zamku datuje na 1174 rok. Szwedzi zniszczyli w 1655 roku kościoły świętego Jakuba i świętego Jana, a wedle inwentarza zabytków także prepozyturę świętego Jerzego; żadnego z nich nie odbudowano.

Kościół świętego Jakuba wysadzono prochem razem ze sporym odcinkiem muru miejskiego, a wyłom w murze zamknięto dopiero w 1667 roku, na wyraźny rozkaz króla Jana Kazimierza. O tym, jak daleko sięgała wtedy przewaga jednej strony, świadczy zapis, że w 1730 roku luterański magistrat kazał rozebrać katolicką kaplicę Najświętszej Marii Panny stojącą przy bramce miejskiej. Zapis ten pochodzi ze źródła katolickiego i taką perspektywę przedstawia.

Miasto było siedzibą powiatu — Kreis Preußisch Stargard w rejencji gdańskiej, w Prusach Zachodnich — i choć Kociewie pozostawało w większości polskie i katolickie, sam Starogard miał liczną gminę ewangelicką, w większości niemiecką, luterańską i unijną. W 1867 roku liczyła 2676 ewangelików. Spis z 1 grudnia 1885 roku zastał miasto podzielone niemal po połowie: na 6634 mieszkańców przypadało 3054 katolików i 3027 ewangelików, a także 529 Żydów oraz 24 osoby innych wyznań chrześcijańskich.

Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczył w mieście 10 419 mieszkańców, w tym 5615 osób mówiących po niemiecku i 4698 po polsku. W tej tablicy rubryki wyznaniowe podano osobno dla każdej grupy językowej: wśród niemieckojęzycznych było 3998 ewangelików, 1312 katolików, 30 innych chrześcijan i 275 Żydów, wśród polskojęzycznych zaś 4692 katolików i zaledwie sześciu ewangelików. Ewangelicy byli więc niemal wyłącznie niemieckojęzyczni.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku parafia starogardzka miała własny cmentarz ewangelicki tylko w samym Starogardzie; w pozostałych miejscowościach parafii cmentarze były symultaniczne, wspólne z katolikami.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Preußisch Stargard księgi chrztów z lat 1658–1744 i od 1747 roku, ślubów z lat 1658–1703 i od 1705, zgonów z lat 1658–1741 i od 1747, konfirmacji z lat 1773–1788, 1807–1818 i od 1843 oraz wykaz komunikantów z lat 1774–1776, 1822–1829, 1841–1857 i od 1869 roku. W jego zapisie widnieje: „Tf 1658—1744; 1747— Tr 1658—1703; 1705— St 1658—1741; 1747— K 1774—76; 1822—29; 1841—57; 1869— Konf 1773—88; 1807—18; 1843—. Dupl. St.-A. Danzig (Abt. 97): Tf Tr St 1808—17; 1819—25; im A.-G. Schöneck: Tf Tr St 1825—74”.

W listopadzie 1905 roku „Deutsche Zeitung” wydrukowała nekrolog właściciela ziemskiego i rotmistrza w stanie spoczynku Fritza Fischera z Ropuch koło Pelplina, zmarłego 4 listopada 1905 roku w sześćdziesiątym drugim roku życia. Rodzina zawiadamiała, że nabożeństwo żałobne odbędzie się w środę 8 listopada o wpół do drugiej po południu w kościele ewangelickim w Starogardzie, a pogrzeb na „nowym cmentarzu” (auf dem neuen Kirchhofe).

Po przyłączeniu miasta do Polski w 1920 roku większość ludności niemiecko-ewangelickiej wyemigrowała, a po 1945 roku resztę wysiedlono i gmina ewangelicka przestała istnieć. 26 lutego 1957 roku ogłoszono, że Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Starogardzie uchwałą z 3 maja 1956 roku wystąpiło z wnioskiem o likwidację „cmentarza byłej ewangelickiej Gminy Kościelnej”, położonego przy ulicy Owidzkiej nad torami kolejowymi stacji Starogard Gdański-Przedmieście, i o przeznaczenie terenu na inny cel; ekshumacje można było zgłaszać do 15 maja 1957 roku. „Berenter Kreisbote” pisze w grudniu 2012 roku, że nowsza część cmentarza padła rok wcześniej ofiarą budowy nowej drogi. Z jej terenu nic już nie widać.

Zachowało się tu około pięćdziesięciu nagrobków, w tym kilka kwater rodowych, i urządzono lapidarium; 28 października 2018 roku mieszkańcy posprzątali cmentarz, umyli kamienne płyty i odświeżyli na nich napisy. W maju 2012 roku władze miasta postawiły w miejscu dawnego mauzoleum rodziny Winkelhausenów kamień pamięci dawnego cmentarza ewangelickiego i urządziły do niego brukowane schody.

Dorota Abramowicz pisze w „Dzienniku Bałtyckim” z 2013 roku, powołując się na relację mieszkańca, że na cmentarzu ewangelickim nie ma już metalowych resztek ani ogrodzeń, a dziesięć lat wcześniej było ich jeszcze dużo. W tej samej relacji mowa o cmentarzu wojskowym przy drodze do Tczewa: około 200 krzyży łacińskich z owalnymi, emaliowanymi tabliczkami i 45 metalowych grobów w kształcie krzyża greckiego, żołnierzy niemieckich z I wojny światowej zmarłych w pobliskim lazarecie. Na tabliczkach było wiele nazwisk polskich.

Dziś nie ma po nich śladu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7819 ewangelików.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 462; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon für den Regierungsbezirk Danzig, spis z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Preußisch Stargard, s. 40–41, poz. 1; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae — wizytacje archidiakonatu pomorskiego za biskupa włocławskiego i pomorskiego Hieronima Rozrażewskiego, wydane drukiem, trzy zeszyty (zeszyt I, s. 66; zeszyt III, s. 541–542); skany Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 240–245; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło „Pr. Stargardt”; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, zeszyt III: Kreis Pr. Stargard, Danzig 1885, s. 240–244; wojewódzka ewidencja zabytków, miasto Starogard Gdański, pozycja 158; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 190; wiadomość o sprzątaniu cmentarza przy ulicy Owidzkiej — strona Urzędu Miasta Starogard Gdański (starogard.pl), 2018; „Cmentarz ewangelicki — Starogard Gdański” — Kociewie24.eu; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1957, nr 3, poz. 39, s. 34; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45; D. Abramowicz, „Jakieś groby tu były…”, „Dziennik Bałtycki”, 23 sierpnia 2013 roku, przekład niemiecki: „Berenter Kreisbote” nr 17 (2013), s. 16; „Berenter Kreisbote” nr 16 (2012), s. 12–13; „Deutsche Zeitung”, 9 listopada 1905 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).