Starogard Gdański — kościół ewangelicki

Kościół świętej Katarzyny w Starogardzie Gdańskim (Preußisch Stargard), wzmiankowany po raz pierwszy około 1470 roku, przeszedł w ręce ewangelików w drugiej połowie szesnastego wieku i pozostał w nich do 1945 roku.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego luteranizm zaczął się szerzyć w Starogardzie około 1525 roku. Według kroniki Harnocha z 1890 roku już w 1527 roku arcybiskup gnieźnieński Jan Łaski polecił biskupowi pomorskiemu ustanowić w Starogardzie, jak w innych miastach, wizytatorów i inkwizytorów, którzy mieli wskazywać podejrzanych o sprzyjanie nowej nauce. Mimo to Reformacja szerzyła się, zwłaszcza po śmierci króla Zygmunta w 1548 roku, gdy łagodny Zygmunt August pozwolił na wolność religijną; król nadał też starogardzianom przywilej religijny. Agathon Harnoch pisze, że kościół świętej Katarzyny luteranie mieli już w 1557 roku, a inwentarz zabytków powiatu uściśla, że byli wtedy w posiadaniu zarówno kościoła świętej Katarzyny, jak i kościoła świętego Jakuba, później zaś także fary Mariackiej.

W zestawieniu szkół pomorskich, które Waschinski ułożył z wizytacji, Starogard ma szkołę ewangelicką od 1557 roku, a katolickiej wtedy nie było. W 1686 roku uczyło tu dwóch nauczycieli ewangelickich i ani jeden katolicki, a w 1710 roku obok szkoły ewangelickiej stała już obszerna szkoła katolicka — i tak samo zapisano stan w latach 1750 i 1765.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 1583 roku zastała w Starogardzie dwa kościoły w rękach protestantów — jeden w mieście, drugi pod wezwaniem świętego Jerzego przed murami. Przy każdym urzędował inny duchowny: przed miastem Polak, w mieście Niemiec. To zapis rzadki, bo pokazuje, że protestantyzm na Kociewiu nie był wyłącznie sprawą niemieckojęzycznych mieszczan — polski duchowny służył zborowi za murami i powoływał się na święcenia otrzymane od biskupa Zebrzydowskiego. O Polaku wizytator napisał summus idiota. W łacinie kościelnej słowo to znaczy „człowiek nieuczony, bez wykształcenia” i nie niesie dzisiejszego obelżywego sensu.

Zapytani, jakim prawem dzierżą oba kościoły, duchowni odpowiedzieli, że przedstawili ich starosta miasta wraz z radą miejską „ręką połączoną”, choć prezentacji na piśmie okazać nie umieli. Potem odezwała się rada miasta: odmówiła wpuszczenia wizytatora i podała trzy powody. Pierwszy: przyjąwszy przed pięćdziesięciu laty wyznanie augsburskie, przez cały ten czas nie byli przez żadnego biskupa niepokojeni ani wizytacją, ani reformą. Drugi: król zastrzegł przywilejami, aby każdy, trzymając się konfederacji warszawskiej, wierzył pro libito, „wedle swego upodobania”. Trzeci, już czysto proceduralny: nie ma kompletu starszych rajców, bez których rada niczego nie postanowi. Nazwiska tych, którzy odmówili, wizytator sam wpisał do protokołu: rajca Mojżesz Muzantha, burmistrz Maciej Hank, pisarz Piotr Vichelmus i rajca Jakub Pancratius.

Mimo odmowy rada poprosiła o odpisy jego uwierzytelnionych pełnomocnictw — i je otrzymała. To nie była awantura, lecz spór prowadzony według procedury przez obie strony.

Kościół świętego Jerzego przed murami obsługiwał nie tylko starogardzian. Fankidejski zapisał, że „luterski predykant od świętego Jerzego” dojeżdżał zwykle co trzecią niedzielę do Nowej Wsi pod Starogardem, gdzie tamtejszy kościół świętej Anny długo pozostawał w rękach ewangelickich. Potwierdza to sam protokół wizytacji, który przy Nowej Wsi notuje heretyka rezydującego przy świętym Jerzym i głoszącego kazania „co trzecią niedzielę”. Rytm ten był standardową miarą obsługi parafii bez własnego duchownego — po obu stronach sporu wyznaniowego.

Zapisy zgadzają się z dalszymi dziejami parafii: farę biskup Rozrażewski odzyskał piętnaście lat po wizytacji, a kościół świętej Katarzyny pozostał ewangelicki aż do 1945 roku. Akta wizytacyjne opisują też sam sposób, w jaki mieszczanie weszli w posiadanie fary: trzydzieści lat wcześniej magistrat nabył ją za pięćdziesiąt grzywien — ze składki zebranej wśród mieszczan — od ówczesnego proboszcza nazwiskiem Mangolth, a biskup odzyskał później świątynię — jak pisze źródło — „z rąk heretyckiej przewrotności”. Zapis pochodzi ze źródła katolickiego i taką perspektywę przedstawia.

Protestanci użytkowali przejściowo także starogardzką farę — pierwotnie pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny, przez nich przemianowaną na świętego Mateusza — i utracili ją na rzecz katolików. Akta wizytacyjne podają, że biskup Hieronim Rozrażewski odzyskał ją 12 lipca 1598 roku; Fankidejski i Harnoch datują to na rok 1599. Ksiądz Jakub Fankidejski wiąże ich prawny tytuł do świętej Katarzyny dopiero z rokiem 1599, kiedy musieli opuścić farę i „oddany im został kościół świętej Katarzyny, żeby go nadal prawnie posiadali”. Przytoczony przez niego dekret Zygmunta III brzmiał: „Dass ihr euch mit der Catharinen-Kirche zu behelfen habet”. Inwentarz mówi o tym samym: po długich rokowaniach ewangelicy zwrócili w 1599 roku kościół Mariacki, a świętą Katarzynę przyznano im wyraźnie.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie dzieje kościelne Starogardu. Wymienia pięć dawnych kościołów: farę Mariacką, świętej Katarzyny, świętego Jakuba, świętego Jerzego i świętego Jana, a pytania komisji z 1617 roku dodają kaplicę Mariacką nad Bramą Gdańską. Kościół świętego Jerzego zrównano z ziemią w pierwszej wojnie szwedzkiej, po kościele świętego Jana widać było jeszcze ruiny, pół ćwierci mili od miasta, a wyrwę w murach po kościele świętego Jakuba zamurowano w 1667 roku w zamian za trzyletnie zwolnienie z akcyzy od słodu. Krążyła opowieść, że kościół świętej Katarzyny był dawniej spichlerzem zamkowym, wymienionym za połowę młyna wodnego. Goedtke ją odrzuca i wskazuje pisma z 1503 roku, które wymieniają sprzęty bractwa świętej Katarzyny. We wrześniu 1594 roku rada wręczyła wracającemu ze Szwecji Zygmuntowi III klucze bram i fary.

Król oddał je od razu i zapewnił radę o swojej opiece. Sąd relacyjny potwierdził jednak 15 czerwca 1598 roku odebranie fary, pod karą dziesięciu tysięcy dukatów. W 1599 roku gmina przeniosła całe nabożeństwo do kościoła świętej Katarzyny. Leżała tam za Goedtkego czytelna płyta nagrobna z 1600 roku ku pamięci Elisabeth Haukin, zamężnej Pichin. W 1751 roku rozebrano uszkodzony szczyt wschodni i wzniesiono nowy od fundamentów.

W 1756 roku ustawiono organy o jedną trzecią większe od organów farnych z 1753 roku. O mały dzwon nad dachem spierano się w 1730 roku przed sądem nuncjusza w Warszawie. Miasto wykazało dokumentami, że sprawiło go własnym kosztem w pierwszym roku po pożarze z 1642 roku, i dzwonu nadal używano.

Najstarszych akt parafii już nie ma — spłonęły w pożarze 22 sierpnia 1792 roku wraz z całą dokumentacją sprzed 1772 roku. Wykaz Ludwiga Rhesy otwierają Christoph Mollerus i Andreas Dosius, Prediger und Rector od 1605 roku; Harnoch wzmiankuje pastora ewangelickiego w Starogardzie już od 1604 roku. Starszy ślad zachował jednak wydany w 1753 roku w Gdańsku spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, ułożony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego: na jego czele stoi magister Johannes Lidicius, czyli Lüttcke, duchowny w latach 1572–1577, zmarły w 1584 roku, dopisany przez wydawcę. W rękopisie z 1760 roku Goedtke stawia go w Starogardzie w 1557 roku jako diakona niemieckiego przy farze i wyraźnie odrzuca jego służbę tutaj po 1571 roku.

Po zaznaczonej w druku luce idą Simon Svetovius (1602; w rękopisie z 1760 roku polski diakon przy farze w 1557 roku, a rok 1602 dotyczy złożenia go z urzędu w Malborku) i Christoph Moller, który odszedł w 1604 roku — według Rhesy 6 maja tego roku powołano go do Gniewu na polskiego diakona. Rhesa dodaje, że Dosius był wcześniej profesorem gimnazjum w Toruniu, a w 1608 roku odszedł do gimnazjum gdańskiego jako profesor greki i bibliotekarz.

Za Goedtkem, autorem dziejów kościelnych Starogardu, Heise podaje, że w 1642 roku wielki pożar zniszczył kościół świętej Katarzyny w Starogardzie Gdańskim, po niemiecku Preußisch Stargard, a odbudowa lub naprawa nastąpiła w tym samym miejscu. Heise lokalizuje średniowieczne kościoły miasta: kościół świętego Jakuba stał na tak zwanym Mehlsacku przy murze obronnym, a kościół świętego Jerzego — przed Bramą Gdańską.

Według Heisego kościoły świętego Jana Chrzciciela, świętego Jakuba i świętego Jerzego zniszczono w 1655 roku i już ich nie odbudowano; Goedtke przesuwa to na pierwszą wojnę szwedzką i pisze, że kościół świętego Jakuba wysadzono prochem razem z dużym odcinkiem murów miejskich za panowania króla Zygmunta III.

Nabożeństwa odprawiano tu dawniej w dwóch językach. Osobny kościół polski spłonął podczas pierwszej okupacji szwedzkiej w 1655 roku, a że miasta nie było stać na odbudowę, nabożeństwo przeniesiono do kościoła niemieckiego. Jak oba zbory współistniały, pokazują akta gdańskiego Ministerium, z których korzystał Eduard Schnaase. W 1644 roku niemiecki pastor Johann Rundorf poróżnił się z burmistrzem Lemkem; odmówił między innymi ochrzczenia na poczekaniu dziesięcioletniego syna ewangeliczki i ojca anabaptysty, zanim chłopiec nie pozna nauki o chrzcie, i spór trafił do Gdańska.

Rundorf brał w 1645 roku udział w toruńskim Colloquium Charitativum i zmarł jako pastor starogardzki w 1656 roku, a polski predykant Paul Twardowski, z którym zmieniał się przy ambonie, zmarł na zarazę w 1658 roku — sam Schnaase zastrzega przy tym, że wykaz duchownych Rhesy nie zna w tym czasie dwóch duchownych w Starogardzie. W 1658 roku niemieckim pastorem został Joachim Gebhardt, a 7 stycznia 1659 roku polskim — Johann Holstein, dotąd kantor w Prabutach. Gebhardt nazwał go „wkradającym się fałszywym prorokiem” i nie chciał udostępnić mu kościoła; 20 lutego 1659 roku gdańskie Ministerium orzekło, że zbory niemiecki i polski mają się rozdzielić i każdy odprawiać nabożeństwa we własnej świątyni. Holstein wkrótce odszedł, polski zbór podupadł, a rada, której nie było stać na dwóch duchownych, od 1661 roku chciała zwolnić Gebhardta i przyjąć jednego, mówiącego po niemiecku i po polsku.

Gebhardt pozostał jednak jedynym pastorem aż do śmierci w 1677 roku.

Polska posada predykancka wygasła wraz z powołaniem w 1677 roku pastora Sigismunda Weika (Weiß) z Ełku; popołudniowego predykanta ustanowiono na nowo dopiero w 1813 roku — był nim Friedrich Wilhelm Wonn, zarazem rektor szkoły. Według Rhesy Sigismund Weiß urodził się 21 stycznia 1638 roku w Ełku, przez trzynaście lat był pierwszym luterańskim duchownym przy kościele ufundowanym przez księcia Radziwiłła w Słucku, potem pastorem w Brodnicy, a do Starogardu przyszedł 16 kwietnia 1677 roku i służył tu do śmierci 21 lutego 1702.

Według Schnaasego w 1729 roku pastor Johann Lehmann nie chciał przyjąć zaproponowanych przez radę zmian w porządku nabożeństw; gdańskie Ministerium uznało 8 kwietnia tego roku projekt rady za dobry i Lehmann się podporządkował. Rhesa podaje, że wybrano go na pastora 3 kwietnia 1719 roku i służył tu do śmierci. Jego utrzymanie wsparła fundacja burmistrza Mildego z zapisem sześciu tysięcy talarów, w zamian za dwadzieścia godzin nauki tygodniowo w szkołach.

Według Goedtkego proboszcz Stanisław Bloch doprowadził w 1616 roku do komisji, która w 1617 roku badała wieś plebańską Golthausen, czyli Kotyze, i inne dobra. Z ocalałych papierów Goedtke wnioskuje, że miasto od tych roszczeń uwolniono, choć końca sprawy nie zna. W 1619 roku Bloch pozwał duchownych Büntinga i Schönfließa, ale sędzia miejski Martin Huffnagel wykazał, że nie podlegają sądowi grodzkiemu, i pozew oddalono.

W 1624 roku Huffnagel powołał się w sądzie na przywilej religijny z 1567 roku i jego potwierdzenie z 1578 roku; za Goedtkego w Starogardzie nie wiedziano już, gdzie się podziały. Nabożeństwo polskie odbywało się po 1677 roku co trzy tygodnie, do 1747 roku. Ponieważ pastor Johann Christoph Weise nie znał polskiego, kazania głosili odtąd dwaj nauczyciele, w pierwszą niedzielę miesiąca o siódmej rano, a od 1759 roku pastor Johann Jacob Ramm.

Miasto długo pozostawało podzielone niemal po połowie. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje, za wizytacją Rybińskiego, że w 1780 roku Starogard liczył 900 katolików, 800 ewangelików i 120 Żydów. Spis z 1885 roku pokazuje to najlepiej: na 6634 mieszkańców przypadało 3054 katolików i tylko o dwudziestu siedmiu mniej, bo 3027, ewangelików; do tego 24 osoby innych wyznań chrześcijańskich i 529 Żydów. Tutejsi ewangelicy tworzyli własną parafię w Starogardzie (Preußisch Stargard), rozległą — Harnoch liczy w niej około 6785 dusz — i obejmującą kilkanaście wsi ze szkołami.

W 1933 roku parafia liczyła 758 wiernych, w tym 53 Polaków.

Kościół świętej Katarzyny spłonął podczas pożaru miasta 22 sierpnia 1792 roku. W 1793 roku pruski skarb państwa udzielił gminie pomocy finansowej i materiałowej, a w 1799 roku pod patronatem magistratu miejskiego rozpoczęto budowę nowej, klasycystycznej świątyni w północno-wschodnim narożniku Rynku, przy dzisiejszej ulicy Tczewskiej 1; rejestr zabytków datuje ją na 1802 rok, Piotr Birecki odbudowę — na lata 1802–1807, a Harnoch podaje poświęcenie w 1807 roku. Inwentarz zabytków powiatu odnotowuje, że po tym pożarze kościół odbudowano w innym miejscu, niż stał wcześniej; Fankidejski zaś przeniesienie świątyni na rynek wiąże już z pożarem z 1642 roku.

Ołtarz i ambona tworzyły do 1822 roku jedną całość; chrzcielnicę z 1822 roku podarował kupiec Knuth z Gdańska, a masywny żyrandol — w tym samym roku rajca Sabienstki. W kościele tym 16 kwietnia 1845 roku odbyło się pierwsze nabożeństwo gminy chrześcijańsko-katolickiej (tak zwanych niemieckich katolików), prowadzone przez Czerskiego z Schneidemühl; nabożeństwa odprawiał tu także reformator Ronge z Breslau.

Elewacje ozdobiono ceglaną dekoracją w drugiej połowie XIX wieku. W 1872 roku przystąpiono do budowy — właściwie podwyższenia — wieży: kosztowała 33 tysiące marek, osiągnęła 48 metrów i została zwieńczona kopią figury Chrystusa Zbawiciela dłuta Bertela Thorvaldsena; rejestr zabytków datuje ją na 1873 rok. Zawieszono w niej zegar i trzy dzwony o imionach „Wilhelm”, „Luther” i „Gustaw Adolf”, poświęcone 28 czerwca 1874 roku.

Według Harnocha kościół był dawniej pod patronatem magistratu, a od ostatecznego włączenia gminy wiejskiej do parafii 3 marca 1873 roku podlegał osobnemu urzędowi patronackiemu. Wcześniej miał tylko sygnaturkę, którą w 1872 roku rozebrano, by zbudować wieżę. Zegar na wieży był własnością miasta. Jürgen Markmann ustalił, że nad bocznym wejściem do kościoła widniał napis: „Przyjdźcie do mnie wszyscy, którzy utrudzeni i obciążeni jesteście” (Mt 11,28).

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XI, 1890) w Starogardzie działał od 1872 roku zakład dla ewangelickich preparandów — kandydatów na nauczycieli — który w 1887 roku miał dwie klasy i 52 uczniów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 6261 ewangelików; patronem był magistrat Starogardu, a duszpasterzami byli superintendent Theodor Dreyer (od 1886 roku) i Oskar Brandt (od 1888 roku). Sprawozdanie z generalnej wizytacji kościelnej z 1890 roku, które przytacza „Berenter Kreisbote”, chwali superintendenta Dreyera za to, że wraz z organami gminy doprowadził do całkowitego remontu kościoła.

Kilka wiadomości o tutejszym superintendencie Andrié przechowała prasa berlińska. W lutym 1884 roku „Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung” ogłosił mianowanie pastora Heinricha Rudolfa Andrié w Starogardzie superintendentem diecezji Stargard-Berent, a w marcu tego roku podał, że superintendent i pastor Andrié otrzymał Order Orła Czerwonego czwartej klasy. W sierpniu 1895 roku „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” odnotowała wśród zmarłych superintendenta w stanie spoczynku Rudolfa Andrié ze Starogardu.

W maju 1884 roku królewiecki konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 5, s. 41), że stanowisko drugiego pastora w Starogardzie, pod patronatem prywatnym, zwolniło się po przejściu pastora Keckla do Alt Latzig. Dawało około 1200 marek dochodu bez mieszkania i około 1320 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 6780 dusz i miała 14 szkół z 29 nauczycielami. We wrześniu 1885 roku (nr 12, s. 88) konsystorz ogłosił, że 1 października 1885 roku zwolni się probostwo, gdy pastor i superintendent Andrié przejdzie w stan spoczynku; dawało ono około 4924 marek dochodu bez mieszkania i 5416 marek z mieszkaniem, z czego do końca września 1893 roku trzeba było odprowadzać 1354 marki rocznie jako opłatę z beneficjum, a proboszcza miały wybrać połączone organy gminy spośród trzech kandydatów zaproponowanych przez władzę patronacką. W styczniu 1886 roku (nr 1, s.

11) stanowisko drugiego pastora było nadal wolne, a minister zgodził się na dopłaty do najniższego dochodu 2100 marek rocznie.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Preußisch Stargard księgi chrztów z lat 1658–1744 i od 1747 roku, ślubów z lat 1658–1703 i od 1705, zgonów z lat 1658–1741 i od 1747. Wykaz komunikantów obejmuje lata 1774–1776, 1822–1829 i 1841–1857 oraz okres od 1869 roku, księgi konfirmacji — lata 1773–1788 i 1807–1818 oraz okres od 1843 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1658—1744; 1747— Tr 1658—1703; 1705— St 1658—1741; 1747— K 1774—76; 1822—29; 1841—57; 1869— Konf 1773—88; 1807—18; 1843—. Dupl. St.-A. Danzig (Abt. 97): Tf Tr St 1808—17; 1819—25; im A.-G. Schöneck: Tf Tr St 1825—74.”.

30 marca 1945 roku kościół przekazano katolickiej parafii świętego Mateusza jako filię; od 1978 roku jest siedzibą parafii świętej Katarzyny Aleksandryjskiej. Do rejestru zabytków wpisano go 5 sierpnia 2003 roku pod numerem A-1744, wraz z cmentarzem kościelnym.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Sam Rhesa pisze, że roku śmierci Rundorfa nie znamy, a Goedtke drukuje go niepełny: „164…”. Księga pastorów podaje rok 1656. Rhesa rozdziela daty Gebhardta: sprawował on urząd do 1677 roku, a zmarł we wrześniu 1679; pod koniec życia miał według Rhesy prawdopodobnie pomocnika. Goedtke podaje te same lata, choć oznacza je jako niepewne. Goedtke datuje śmierć Johanna Lehmanna na 1746, Rhesa na 1747 rok. Nazwisko następcy Gebhardta Schnaase zapisuje jako „Sigismund Weiß” (w opisie wyżej: Weik). Tak samo zapisują je Goedtke i Rhesa. Nazwisko Dosiusa Goedtke drukuje jako Dasius. Rhesa wiąże zapis małżeństwa Mildych (6000 talarów) z posadą popołudniowego duchownego (w opisie wyżej: z utrzymaniem Johanna Lehmanna); źródła wiadomości o dwudziestu godzinach nauki w szkołach nie ustalono. Hermann Freytag (1903, s.

57) wylicza urzędy Johannesa Lidicka (u Goedtkego Lidicius) w takim porządku: w 1579 roku pastor w Starogardzie, w 1577 roku duchowny kościoła świętego Bartłomieja w Gdańsku, w 1572 roku diakon kościoła świętej Katarzyny tamże; zmarł 27 października 1584 roku. Lata te nie idą w druku po kolei, a rok 1579 nie zgadza się z latami 1572–1577 w spisie Goedtkego z 1753 roku.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Utratę fary akta wizytacyjne datują na 12 lipca 1598 roku, Fankidejski i Harnoch na 1599; Goedtke podaje wyrok z 15 czerwca 1598 roku i przekazanie w 1599 (s. 147). Kościół świętej Katarzyny stał według niego około 1760 roku niedaleko Bramy Młyńskiej (s. 145), podczas gdy Fankidejski wiąże przeniesienie na rynek już z pożarem z 1642 roku. Na początku nabożeństwa ewangelickie odbywały się według Goedtkego w farze i u świętej Katarzyny (s. 146); inwentarz zabytków wymienia dla 1557 roku świętą Katarzynę i świętego Jakuba, a wizytacja z 1583 roku kościół w mieście i świętego Jerzego przed murami. Wyżej polska posada wygasa w 1677 roku, a Goedtke dodaje, że polskie nabożeństwo trwało dalej (s. 150–151).

Schnaase ma polskiego duchownego Johanna Holsteina od 1659 roku, a Goedtke twierdzi na podstawie księgi kościelnej, że Joachim Gebhardt od objęcia urzędu był jedynym duchownym gminy (s. 155). Akta sprzed 1772 roku spłonęły wyżej w 1792 roku; według Goedtkego starsze księgi rady przepadły już wcześniej w wojnach i pożarach, a zachowane zaczynały się od 1640 roku (s. 150).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7819 ewangelików.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Gottschalk Bunting (1614), Albert Lichotius (1702), Johann Jacob Ramm (1759), Johann Carl Brettschneider (1818), Heinrich August Freund (1858), Rudolf Gustav Albert Kleckl (1874), Theodor Wilhelm Albert Dreyer (1880–1918), Oskar Adolf Brandt (1887), Franz Magnus (1929). Bez podanego roku: Johann Holstein, Bruno Wendland.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Starogard”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 461, 462; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 3: „Der Kreis Preußisch Stargard”, Danzig 1885, s. 240; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 240–246; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, zeszyt I, s. 66 i 98–99, oraz zeszyt III, s. 541–542; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło „Pr. Stargardt”; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 190; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 416–417; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, zeszyt III: Kreis Pr. Stargard, Danzig 1885, s. 240–244; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, numer A-1744 z 5 sierpnia 2003 roku; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 471–477; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 51–52; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 6; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 135, 136; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 213, 231, 269; t. 2, s. 402, 516; t. 3, s. 831, 942; t. 4, s. 1083, 1125; t. 5, s. 1428, 1529; t. 7, s. 1957; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 145–151, 155; „Berenter Kreisbote” nr 22 (2019), s. 18; „Berenter Kreisbote” nr 17 (2013), s. 12; „Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung”, 15 lutego 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung”, 11 marca 1884 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” (Berlin), 24 sierpnia 1895 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 57; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 5, s. 41 oraz 1885, nr 12, s. 88 oraz 1886, nr 1, s. 11 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469.