Stary Barkoczyn — cmentarz ewangelicki

Stary Barkoczyn, po niemiecku Alt Barkoschin, leży w gminie Nowa Karczma w powiecie kościerskim (do 1920 roku: Kreis Berent w Prusach Zachodnich). Urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy miał w Wielkim Klińczu (Groß Klinsch), a tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Nowym Barkoczynie (Neu Barkoschin). Tak podaje wykaz parafii ewangelickich ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku, a wcześniej Harnoch, wymieniając szkołę w Starym Barkoczynie wśród szkół tej parafii.

W 1772 roku wszyscy mieszkańcy Starego Barkoczyna byli luteranami i Niemcami. Sołtys miał przywilej hrabiego Denhoffa z 3 lipca 1647 roku na dwie włóki; we wsi było ośmiu chłopów razem z karczmarzem, pastuch i komornik, a wieś liczyła 17 włók. Łąki dzierżawiono od Niedamowa (Jedno), a dziesięcinę płacono zarówno księdzu katolickiemu w Kościerzynie, jak i pastorowi w Szymbarku.

Według Harnocha wiara ewangelicka wcześnie utorowała sobie drogę w tej okolicy. Harnoch podaje, że sprowadzeni przez dziedziców koloniści z Pomorza zbudowali kościół najpierw w Rekownicy, lecz gdy katolicki właściciel osadził w nim duchownego katolickiego, ewangelicy wznieśli za pozwoleniem starosty kościerskiego drugą świątynię — w Nowym Barkoczynie. Do połowy XIX wieku była ona filią parafii w Szymbarku. Szachulcowy kościół, według napisu na słupie na szczycie wieży ukończony w 1797 roku, Harnoch zastał podparty, z jednym dzwonem i organami o dwunastu rejestrach.

Według Słownika geograficznego parafia liczyła w 1868 roku 2143 dusze w 24 osadach, według Harnocha około 1890 roku — mniej więcej 1180.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Alt-Barkoschin jako wieś chłopską z 19 gospodarstwami chłopskimi i 11 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 31 budynków mieszkalnych i 268 mieszkańców, w tym 243 ewangelików i 25 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Nowym Barkoczynie; katolicy — do parafii w Kościerzynie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Nowym Barkoczynie.

Wieś miała własny cmentarz ewangelicki — dziś poewangelicki — w obrębie zabudowy; w OpenStreetMap podpisano go „Cmentarz Poewangielicki”. Cmentarz w Starym Barkoczynie to inny obiekt niż cmentarz parafialny w Nowym Barkoczynie. Parafia ewangelicka i jej kościół, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski, znajdowały się w sąsiednim Nowym Barkoczynie. W Nowym Barkoczynie leży też ujęty w ewidencji zabytków cmentarz ewangelicki z lat 1841–1960, zapisany w Narodowym Instytucie Dziedzictwa pod oznaczeniem PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.74920.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Neu Barkoschin i podaje tu 286 ewangelików.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, Neidenburg 1890, hasła Neu Barkoczyn i Schönberg; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, hasło „Nowy Barkocin”; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910) wraz z wykazem parafii ewangelickich; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ewidencja konserwatorska; OpenStreetMap; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 1–2, pozycja 6; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 91; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.