Stary Bukowiec — cmentarz ewangelicki

Stary Bukowiec, po niemiecku Alt Bukowitz, leży w dzisiejszym powiecie kościerskim; do 1920 roku był to Kreis Berent w rejencji gdańskiej, w Prusach Zachodnich. Katolicy podlegali parafii w Starej Kiszewie (Alt Kischau), ewangelicy — parafii w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken), gdzie stał kościół ewangelicki. W źródłach nie znaleziono wiadomości o kościele ani kaplicy ewangelickiej we wsi.

Schedlinowie (Schedlin-Czarlińscy) siedzieli w Starym Bukowcu od 1620 roku i w 1886 roku; w 1772 roku do v. Schedlin-Czarlińskiego należały też Kobysewo oraz, w zastawie, królewskie dobra Seefeld (Przodkowo). W 1772 roku Stary Bukowiec należał do von Czarlińskiego, katolika mieszkającego w Kobysewie, a wszyscy mieszkańcy wsi byli luteranami. We wsi było dwunastu chłopów, przy folwarku trzech półchłopów, ośmiu komorników, młynarz i karczmarz; wieś miała 19½ włóki i 2 włóki lasu, a pańszczyzny nie odrabiano, poza jedną furą do Kobysewa. Słownik geograficzny opisuje Bukowiec Stary, Nowy i Szlachecki jako wieś i dobra szlacheckie w powiecie kościerskim, w parafii w Starej Kiszewie, z pocztą w Nowych Polaszkach i ze szkołą; dobra liczyły 897 hektarów i miały młyn oraz cegielnię, a „od 200 lat z górą” pozostawały w ręku Czarlińskich.

Dwór z 1682 roku, przebudowany w drugiej połowie XIX wieku, wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-991.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 63 mieszkańców: 38 luteranów i 25 katolików, a jako parafię luterańską podaje Neu-Paleschken. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Alt-Bukowitz 20 budynków mieszkalnych i 250 mieszkańców, w tym 95 ewangelików i 155 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Nowych Polaszkach; katolicy — do parafii w Starej Kiszewie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Wśród zabudowań podręcznik wymieniał szkołę ewangelicką i młyn wodny.

Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku rozdziela wieś na dwie jednostki: gmina wiejska liczyła 79 osób (44 ewangelików i 35 katolików). W obszarze dworskim spis ten zapisał 166 osób: 33 ewangelików, 128 katolików i pięcioro Żydów. W sąsiednim Nowym Bukowcu na 134 mieszkańców przypadało wtedy 52 ewangelików i 82 katolików. Spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia wyłącznie gminę wiejską i zastaje w niej 422 mieszkańców; niemiecki jako język ojczysty podało 340 osób — w tej grupie 329 ewangelików i 11 katolików. W tym spisie polski jako język ojczysty podało 66 osób. Ewangelicy z obu Bukowców pozostali przy parafii w Nowych Polaszkach także wtedy, gdy sąsiednie Czerniki, Kobyle i Pałubin przeszły po 1890 roku do nowej gminy w Pogódkach; spis z 1910 roku przypisuje Stary Bukowiec do parafii w Nowych Polaszkach.

Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 września 1921 roku, odnotował tu 357 mieszkańców: 254 wyznania ewangelickiego i 103 rzymskokatolickiego. W tym spisie narodowość niemiecką zadeklarowało 237 osób, polską 120.

W kwietniu 1930 roku prasa doniosła o zniszczeniu cmentarza. Depesza z Berlina z 25 kwietnia, ogłoszona pod tytułem „Wieder ein deutscher Friedhof in Polen geschändet” („Znowu sprofanowany cmentarz niemiecki w Polsce”) i powołująca się na doniesienie „Deutsche Tageszeitung” z Poznania, podawała, że na cmentarzu ewangelickim w Starym Bukowcu rozbito wszystkie krzyże i tablice nagrobne, skradziono obramowania grobów i ścięto drzewa. Był to już piąty w tym roku przypadek pustoszenia cmentarzy w powiecie kościerskim.

Cmentarz leży na południe od wsi, na terenie leśnym, po zachodniej stronie drogi gruntowej z Bartoszylasu do Starego Bukowca. Zajmuje 0,23 hektara. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2024–2027 opisuje go jako założony przypuszczalnie pod koniec XIX wieku, położony na południe od wsi na terenie leśnym, po zachodniej stronie drogi gruntowej Bartoszylas–Stary Bukowiec. Zachowały się „nieliczne fragmenty historycznych nagrobków”, a teren porastają samosiewy.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje tu 331 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, hasło „Bukowiec” (7. Stary, Nowy i Szlachecki); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 82, nr 34; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent, s. 38 poz. 4 i s. 44 poz. 111; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 4; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat kościerski, poz. 79; rejestr zabytków województwa pomorskiego (stan na 30 VI 2026); wojewódzka ewidencja cmentarzy; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024–2027 (uchwała nr XVI/117/2025 z 29 października 2025 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 4, pozycja 29; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 65, 126; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 61; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; „Bergedorfer Zeitung” (Bergedorf), 25 kwietnia 1930 roku, s. 5 (obraz strony: Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal).