Stary Dzierzgoń — cmentarz ewangelicki przy drodze na Susz

Odrębny cmentarz ewangelicki Starego Dzierzgonia, po niemiecku Alt Christburg, leży na południe od wsi, przy drodze na Susz. Wojewódzka ewidencja zabytków podaje jego powierzchnię — 35 arów — i datuje go na drugą połowę XIX wieku; po wojnie tuż obok założono dzisiejszy cmentarz parafialny. Miejsce jest opuszczone i figuruje jako nieużytek. Drugi cmentarz wspólnoty ewangelickiej — starszy, przykościelny — otacza gotycką świątynię w środku wsi.

Wieś leżała w dawnym powiecie morąskim, w rejencji królewieckiej i prowincji Prusy Wschodnie. Lokację miejscowość otrzymała 14 kwietnia 1312 roku z rąk komtura Gunthera von Arnstein, pod nazwą „Alde Kirsburg”. Gotycki, ceglany kościół z około połowy XIV wieku od 1591 aż do 1945 roku służył gminie ewangelickiej, która miała własną parafię; potem przeszedł do katolików, dziś nosi wezwanie Wniebowstąpienia Pańskiego i należy do diecezji elbląskiej. Słownik geograficzny wymienia Stary Kiszpork, dawną polską nazwę wsi, wśród parafii ewangelickich powiatu morąskiego, a samą miejscowość opisuje jako wieś z pocztą. W haśle Alt Christburg Słownik podaje 885 mieszkańców. W styczniu 1945 roku zajęła ją Armia Czerwona, a ludność niemiecką wysiedlono.

W karcie cmentarza z października 1988 roku figuruje on jako cmentarz dawny, ewangelicki, założony pod koniec XIX wieku. Karta opisuje jego stan słowami: „Nagrobki z wyjątkiem trzech, zdewastowane, a fragmenty porozrzucane na dużej powierzchni”. Najstarszy zachowany nagrobek pochodził wtedy z 1905 roku, a całość miała kształt nieregularnego pięcioboku bez muru ogrodzeniowego i bramy; dobrze trzymał się natomiast drzewostan — klony, świerki, kasztanowce, jesion i lipa.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Wojewódzka ewidencja zabytków podaje powierzchnię cmentarza 35 arów, a karta z 1988 roku — około 0,70 hektara.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 1990 dusz, 5 szkół i 6 nauczycieli.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgoń, pozycja 251; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom I (hasło Alt Christburg) i tom VI (hasło Morąg); Stary Dzierzgoń, cmentarz ewangelicki / Alt Christburg Friedhof — BillionGraves; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgoń na lata 2012–2015 (uchwała nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); karta cmentarza w Starym Dzierzgoniu, oprac. J. Tarnacki, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.