Stary Targ — dawny kościół ewangelicki (Altmark, 1930)

W Starym Targu, po niemiecku Altmark, w dawnym powiecie sztumskim, ewangelicy zbudowali w latach 1929–1930 nowy kościół.

Wcześniejsza świątynia pochodziła z czasów Reformacji. Według księgi pamiątkowej powiatu sztumskiego z 1975 roku osiadł tu wówczas na pewien czas pastor luterański i przez jakiś czas istniał ewangelicki dom Boży; pastora wzmiankowano po raz ostatni w latach 1596–1597 i księga przypuszcza, że wtedy przestał istnieć także kościół. Kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna wymienia Stary Targ wśród wsi, w których w czasach Reformacji zbudowano kościoły ewangelickie.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Altmark jako wieś. Notował tu 109 domów mieszkalnych i 1058 mieszkańców, w tym 142 ewangelików, 886 katolików i 30 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii w Sztumie; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Księga pamiątkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku opisuje powstanie nowego kościoła za ówczesną prasą. W maju 1924 roku utworzyła się tu osobna gmina ewangelicka, a na jej prośbę konsystorz przysłał pastora Michalika. 1 kwietnia 1925 roku gmina otrzymała prawne zatwierdzenie, a 1 listopada 1928 roku Stary Targ stał się osobną parafią, liczącą wówczas nieco ponad 500 dusz; w innym miejscu ta sama księga podaje rok 1929.

Kamień węgielny położono 26 września 1929 roku, co do dnia w trzechsetną rocznicę zawartego tu w 1629 roku rozejmu polsko-szwedzkiego (księga wymienia wśród jego stron także Brandenburgię i Gdańsk). Kościół stanął na miejscu starej, walącej się chaty, a naprzeciw, po drugiej stronie ulicy, wzniesiono plebanię z mieszkaniem pastora i obszerną salą dla konfirmantów. Stan surowy kościoła ukończono jesienią 1929 roku; wykonała go firma Tuchel z Kwidzyna, a plebanię i prace wewnątrz kościoła firma Paula Gerharda z Dzierzgonia. Dwie trzecie kosztów pokryło Stowarzyszenie Gustawa Adolfa, czwartą część państwo, resztę datki; ewangelickie stowarzyszenie kobiet ufundowało dwa okna prezbiterium, a osiem innych okien rodziny parafian. 26 września 1930 roku poświęcono kościół i plebanię; klucze przekazał i kościół poświęcił generalny superintendent dr Gennrich.

Kościół stanął na niewielkim wzniesieniu niedaleko strumienia płynącego przez wieś. Była to budowla z klinkieru o powierzchni 325 metrów kwadratowych, z wieżą od strony ulicy, wysoką na 25 metrów i zwieńczoną krzyżem mierzącym kolejne 2,5 metra. Miała oświetlenie elektryczne i ogrzewanie ciepłym powietrzem. Organy o dziesięciu głosach dostarczyła firma Sauer z Frankfurtu nad Odrą, a trzy dzwony odlała ludwisarnia Schilling w Apoldzie: największy nosił imię „Martin Luther” i napis „Ein feste Burg ist unser Gott”, drugi imię „Gustav Adolf” i słowa „Ein gute Wehr und Waffen”, trzeci Krzyż Żelazny, rok 1930 i napis „Er hilft uns treu aus aller Not”. W sąsiedztwie kościoła założono wcześniej nowy cmentarz ewangelicki.

W 1943 roku wieś należała do tutejszej parafii ewangelickiej, a księga wymienia kościół w Starym Targu wśród kościołów ewangelickich powiatu istniejących w 1945 roku. Polska Wikipedia podaje, że kościół z lat 1929–1930 istniał do 1945 roku. W źródłach nie znaleziono wiadomości o losach budynku po wojnie ani o jego dokładnym położeniu; wojewódzka ewidencja zabytków nie wymienia go wśród zabytków Starego Targu.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Heinrich August Max Michalik (1924), Hermann Raabe (1936), Hans-Joachim Flick (1942).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sztum (Stuhm) i podaje tu 104 ewangelików i 20 w obszarze dworskim.

Źródła: „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 95, 143–144, 147, 149–150, 154 (rozdział o kościele według „Elbinger Zeitung” i „Kreisanzeiger für den Kreis Stuhm” z września 1930 roku); O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961, s. 127; pl.wikipedia, hasło „Stary Targ”; wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Targ; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 196–197; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 500; t. 4, s. 1185; t. 5, s. 1416.