Starzyński Dwór — kaplica grobowa rodziny von Grass (ewangelicka)

W parku dworskim w Starzyńskim Dworze, po niemiecku Klein Starsin, stoi kaplica grobowa rodziny von Grass. Wojewódzka ewidencja zabytków gminy Puck prowadzi ją jako „kaplicę grobową Grassów” przy ulicy Parkowej, pod pozycją 178.

Majątek był do 1818 roku domeną królewską; w lutym 1823 roku przeszedł w ręce rodziny Grass, wywodzącej się z gdańskiego kupiectwa. Gustav Grass, urodzony w Gdańsku 27 grudnia 1802 roku jako syn kupca Johanna Christopha Grassa i Justiny Renaty z domu Röhr, nobilitowany w 1840 roku przez Fryderyka Wilhelma IV, ożenił się w Gdańsku 20 listopada 1823 roku z Berthą Emilie Laurą von Selchow, córką Friedricha Wilhelma Selchowa; w 1873 roku obchodzili złote gody, a w 1883 roku — diamentowe.

W 1829 roku został deputowanym powiatowym i w 1834 roku zastępował landrata. Rodzina była ewangelicka. Agnieszka Godfrejów-Tarnogórska odnalazła w księgach metrykalnych Pucka chrzest Johanny Emilie, córki Gustava i Berthy, a wcześniejszy chrzest w rodzinie — w gdańskim kościele Mariackim, wówczas ewangelickim.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku majątek rycerski Klein Starzin z Nowinken, dawniej domena, liczył 241 mieszkańców, w tym 42 ewangelików i 199 katolików. Stało w nim 19 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Krokowej; katolicy — do parafii w Starzynie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Odnotowano tu także młyn wodny.

Zmarł w Starzyńskim Dworze 7 maja 1886 roku o szóstej rano; akt zgonu, spisany w Klaninie i włączony do księgi zgonów urzędu stanu cywilnego w Starzynie (Starsin), sporządzony na zgłoszenie córki Johanny von Bernuth, podaje jego wyznanie: ewangelickie. Miejsce pochówku podają nekrologi rodzinne, drukowane w prasie berlińskiej i zachodnioniemieckiej. Zawiadomienie o śmierci Gustava, datowane w Starzyńskim Dworze 7 maja 1886 roku, kończy się słowami: „Die Beisetzung findet am Montag den 10. Mai, um 11 vormittags, zu Kl. Starzin statt” — złożenie do grobu w Starzyńskim Dworze w poniedziałek 10 maja o jedenastej.

Majątek przejął w 1886 roku jedyny syn Leo, urodzony w Gdańsku 20 marca 1832 roku, rzeczywisty tajny radca, który wcześniej gospodarował w Klaninie i Połchówku. Leo był bezdzietny, więc w 1917 roku Starzyński Dwór objął jego adoptowany syn Gerhard Behrend von Grass.

Wdowa zmarła tamże 3 stycznia 1894 roku w wieku 89 lat; jej akt zgonu, który zgłosił syn, także podaje wyznanie ewangelickie, a jako ojca wymienia królewskiego landrata Friedricha von Selchow. Nekrolog wdowy, datowany w Starzynie 3 stycznia 1894 roku, zapowiada pogrzeb w poniedziałek 8 stycznia w południe „in der Gruft zu Starzin”, czyli w krypcie w Starzynie; tekst nie mówi wprost, że chodzi o tę kaplicę.

W 1891 roku Starzyński Dwór, liczący 643 hektary, należał do Leo von Grassa i był prowadzony razem z Klaninem; w 1903 roku zarządzał nim Richard Hoene z Klanina. W samym majątku spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 193 mieszkańców, wśród nich 36 mówiących po niemiecku, z których 32 było ewangelikami. Księga adresowa majątków ziemskich Prus Zachodnich z 1912 roku przypisuje Starzyński Dwór do ewangelickiej parafii w Krokowej, a jako właściciela podaje Leo von Grassa, majora w stanie spoczynku, członka pruskiej Izby Panów i rzeczywistego tajnego radcę, mieszkającego w Klaninie; majątkiem zarządzał Richard Hoene.

Wspomnienie pośmiertne w toruńskiej gazecie „Die Presse” z października 1917 roku, odnalezione przez Agnieszkę Godfrejów-Tarnogórską, przybliża postać Leo von Grassa. Służbę wojskową odbył w 1. Pułku Huzarów Przybocznych, jako oficer wziął udział w wojnie z Francją w 1870 roku i wrócił z Krzyżem Żelaznym; w 1877 roku odszedł ze służby w stopniu rotmistrza, a cesarz nadał mu później tytuł majora. W powiecie puckim zasiadał w sejmiku powiatowym i był deputowanym powiatowym. W latach 1888–1909 należał do wydziału prowincjonalnego, a w latach 1882–1909 do sejmiku prowincjonalnego Prus Zachodnich, któremu od 1891 roku przewodniczył przez prawie dwadzieścia lat. Od 1891 roku był członkiem pruskiej Izby Panów.

W 1907 roku otrzymał tytuł rzeczywistego tajnego radcy z predykatem ekscelencji, a 20 marca 1912 roku brylanty do Orderu Korony I klasy. Gazeta nazwała go seniorem rolników zachodniopruskich. Jako przewodniczący sejmiku prowincjonalnego wygłosił w maju 1892 roku powitalną mowę do cesarza Wilhelma II podczas uroczystej kolacji w Domu Krajowym w Gdańsku. Notatka w „Die Presse” jest datowana „Gdańsk, 3 października” i nie podaje dnia zgonu; według aktu zgonu Leo zmarł 2 października.

Sam Leo zmarł 2 października 1917 roku w dworze w Klaninie, w wieku 85 lat i sześciu miesięcy; akt zgonu, spisany w Starzynie na zgłoszenie Herthy von Boltenstern, podaje jego wyznanie — ewangelickie — oraz obie żony: Luise z domu Zimmermann i Annę z domu von Boltenstern. Nekrolog Leo, podpisany przez wdowę Annę i adoptowanego syna Gerharda Behrenda von Grass, nazywa zmarłego członkiem pruskiej Izby Panów i honorowym obywatelem Pucka. Leo, zmarły w Klaninie 2 października 1917 roku, został pochowany „in aller Stille”, w ciszy, w sobotę 6 października w Starzyńskim Dworze (Klein-Starsin).

Na tablicy pamiątkowej w mauzoleum wymienieni są Gustav i Bertha von Grass. Karta zabytku odnotowuje jednak, że mauzoleum jest dziś puste — nie ma w nim trumien ani grobowców i nie wiadomo, dokąd przeniesiono ciała. Obok znajduje się pięć tablic nagrobnych rodziny, a groby pod nimi mają być również puste. Według miejscowego przekazu, którego nie potwierdzają źródła pisane, grobowiec po wojnie wielokrotnie niszczono, a szczątki, które znaleziono wokół niego, ktoś zebrał i pochował w nieoznaczonej mogile.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według J. Muhla Gerhard Behrend von Grass został wywłaszczony przez państwo polskie w 1923 roku. Księga adresowa Polski z 1928 roku wymienia pod Starzyńskim Dworem nadal „Behrend Gerhard” z obszarem 573 hektarów, a więc tyle samo, ile majątek liczył w latach 1903 i 1912, oraz „Grass Gerhardt” z obszarem 325 hektarów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Krokowa (Krockow) i podaje tu 23 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: akty zgonu Friedricha Gustava von Grass (nr 17, 7 maja 1886 roku) i Emilie Berthy Laury von Grass z domu von Selchow (nr 2, 3 stycznia 1894 roku) oraz Johanna Gustava Leo von Grass (nr 32, 3 października 1917 roku), księgi zgonów urzędu stanu cywilnego Starzyno (Standesamt Starsin, Kreis Putzig), Archiwum Państwowe w Gdańsku, zesp. 2094 (akt z 1917 roku: sygn. 121) — skany przekazała Agnieszka Godfrejów-Tarnogórska, 3 października 2026 roku; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 83; indeks gdańskich ksiąg metrykalnych w zbiorze „Deutschland, Preußen, Westpreußen, Katholische und Lutherische Kirchenbücher, 1537–1981”, FamilySearch (chrzest Friedricha Gustava Grassa 10 I 1803, ślub 20 XI 1823, chrzest Johanna Gustava Leo 26 IV 1832); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Puck, pozycja 178; karta zabytku „Kaplica grobowa rodziny von Grass”, Narodowy Instytut Dziedzictwa (zabytek.pl); F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 659; J. Muhl, „Danziger Bürgergeschlechter in ländlichem Besitz”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, z. 71 (1934), s. 89–114; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Putzig, s. 48, poz. 69; informacje Agnieszki Godfrejów-Tarnogórskiej (księgi metrykalne Pucka, karta zabytku, przekaz miejscowy; korespondencja z autorem atlasu, 2 października 2026 roku); nekrologi rodziny von Grass: „Kölnische Zeitung”, 10 maja 1886 roku, s. 2, i 5 stycznia 1894 roku, s. 12; „Deutsche Tageszeitung”, 5 października 1917 roku, s. 4 — według Deutsches Zeitungsportal (Deutsche Digitale Bibliothek); „Die Presse” (Toruń), 1917, nr 234, Zweites Blatt, s. 2 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa); relacja z kolacji w Domu Krajowym w Gdańsku podczas wizyty cesarza, gazeta elbląska „Anzeiger für Stadt und Land”, 1892, nr 115, s. 2 (Biblioteka Elbląska); oba teksty odnalazła Agnieszka Godfrejów-Tarnogórska, 6 października 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 193, pozycja 359; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 182; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 58–59; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 108; „Księga adresowa Polski”, 1928, s. 1215 (hasło „Starzyński Dwór”); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39.