Cmentarz mennonicki w Stawcu

Cmentarz mennonicki w Stawcu, w gminie Nowy Dwór Gdański, założono w połowie XVIII wieku. Założyli go mennonici, wywodzący się z olęderskiego, czyli niderlandzkiego, osadnictwa Żuław. Leży na planie prostokąta o bokach około 105 × 74 metrów. W jego obrębie zachował się dawny układ przestrzenny oraz starodrzew. Ocalałe nagrobki — kilkanaście stel i tumb — zdobi symbolika mennonicka: skrzyżowane płonące pochodnie, kotwice i tulipany. Marta Koperska-Kośmicka, która badała cmentarz w terenie, sfotografowała tu między innymi nagrobek w formie tumby i drugi w formie pnia drzewa; odnotowała też, że przed 2013 rokiem prace porządkowe prowadziło tu mennonickie stowarzyszenie Mennoniten Arbeitskreis Polen. Wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1243 jako „cmentarz menonicki”. W rejestrze zabytków figuruje na mocy decyzji z 14 sierpnia 1988 roku.

Wieś, którą spisy pruskie notują pod nazwą Neuteichsdorf, a Słownik geograficzny pod spolszczoną nazwą Nityska Wieś, założono w 1316 roku, za wielkiego mistrza Karola z Trewiru. W przywileju fundacyjnym po raz pierwszy jest mowa o tutejszych tamach.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Neuteichsdorf jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 28 budynków mieszkalnych i 317 mieszkańców, w tym 149 ewangelików, 114 katolików i 54 mennonitów. Słownik geograficzny podaje te same liczby mieszkańców, domów i wyznań. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Nowym Stawie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Nowym Stawie.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zanotował 391 mieszkańców w 33 domach: 174 ewangelików, 133 katolików i 84 innych chrześcijan. W tym spisie wieś figuruje pod pozycją 82 na stronie 14 wykazu dla powiatu malborskiego. Spis z 1 grudnia 1905 roku naliczył 390 mieszkańców: 157 ewangelików, 177 katolików i 56 innych chrześcijan. Ewangelicy i katolicy należeli w obu spisach do parafii w Nowym Stawie (Neuteich).

Administracyjnie Stawiec do 1920 roku należał do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w Prusach Zachodnich; w latach 1920–1939 objęło go Wolne Miasto Gdańsk (Kreis Großes Werder), a w latach 1939–1945 Reichsgau Danzig-Westpreußen, czyli Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowy Staw (Neuteich) i podaje tu 152 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, dział powiatu Marienburg, strona 14, pozycja 82; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Marienburg, strony 80–81, pozycja 71; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasło „Nityska Wieś”; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Cmentarz mennonicki w Stawcu (OpenStreetMap); Stawiec — Cmentarz mennonicki (fotopolska.eu); Stawiec (powiat nowodworski) — Wikipedia; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 153–154, pozycja 90; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; M. Koperska-Kośmicka, „Zanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej Żuław”, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego” 22, 2013, s. 58, 61.