Steblewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przykościelny w Steblewie otacza dziś trwałą ruinę gotyckiego kościoła. Zachowały się na nim stele nagrobne z XVIII i XIX wieku oraz kaplica grobowa rodziny Wessel z 1854 roku, pełniąca funkcję lapidarium; wojewódzka ewidencja zabytków wymienia to założenie pod pozycją sześćdziesiątą czwartą jako cmentarz przykościelny z grobowcem. Chowano tu ewangelików tutejszej parafii; tego, czy na tym cmentarzu chowano także mennonitów z Żuław Steblewskich, źródła opisu nie podają.

Steblewo, po niemiecku Stüblau, leży na Żuławach Gdańskich. Do 1920 roku należało do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w Prusach Zachodnich, w rejencji gdańskiej: tak zapisują je wykaz gmin z 1885 roku i spis z 1910 roku, a Słownik geograficzny również wymienia Steblewo w tym powiecie. W latach 1920–1939 wieś leżała w granicach Wolnego Miasta Gdańska, w powiecie Danziger Niederung. Miejscowość dała nazwę całym Żuławom Steblewskim, po niemiecku Stobbelowisches Werder.

Wzmiankowano ją w 1305 roku, w dokumencie króla Wacława III potwierdzającym zakonowi krzyżackiemu nadania jego ojca. W 1343 roku wielki mistrz Ludolf König wystawił Henrykowi z Wernersdorfu przywilej na wieś o siedemdziesięciu i pół włóki i uposażył przy tym kościół parafialny czterema wolnymi włókami. Tutejsza świątynia — gotycka, ceglana, sięgająca XIV wieku — od 1584 do 1945 roku była ewangelicka, pod patronatem miasta Gdańska. Inwentarz Heisego opisuje ją jako wydłużony prostokąt o szerokości 11,75 i długości 30,50 metra, bez wyodrębnionego prezbiterium, z potężną wieżą od zachodu krytą gontowym hełmem ostrosłupowym; wnętrze restaurowano w 1871 roku, a stan budowli Heise ocenił w 1882 roku jako dość dobry. O samej wsi Heise notuje, że była dawniej najznaczniejszą miejscowością Żuław i od niej wzięły one swój przydomek.

W swojej pracy ksiądz Jakub Fankidejski omawia razem kościoły całego tego pasa Żuław. Wymieniwszy świątynie w Steblewie, Trutnowach, Leczkowach, Kiermarku, Wielkich Cedrach, Osicach, Suchym Dębie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Herzbergu i Wocławiu, dodaje: „Wszystkie powyższe kościoły wcześnie utracone są dla wiary św. w skutek prawa patronatu, które wykonywał magistrat gdański”. W ujęciu Fankidejskiego o losie parafii przesądzało prawo obsadzania probostwa, które miało luterańskie miasto. Steblewo otwiera to wyliczenie, a gdański patronat nad tutejszym kościołem zapisał także inwentarz Heisego. W tej samej książce opisany jest starszy, krzyżacki plan: gdy zamierzano utworzyć osobne biskupstwo gdańskie, na uposażenie biskupa z katedrą Najświętszej Maryi Panny przewidziano między innymi bogate wsie żuławskie — obok Osic, Krzywego Koła, Suchego Dębu, Ostrowitego i Grabin także Steblewo.

Zamiar nie doszedł do skutku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 437 mieszkańców: 234 luteranów i 203 katolików, a jako parafię luterańską podaje Steblewo (Stüblau). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Stüblau jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 34 budynki mieszkalne i 578 mieszkańców, w tym 260 ewangelików, 317 katolików i jednego mennonitę. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W 1885 roku wieś liczyła 513 mieszkańców — 348 katolików i 165 ewangelików — a Słownik geograficzny notuje tu kościół parafialny ewangelicki i szkołę; katolicy należeli do parafii w Giemlicach. Tutejsze ewangelickie księgi metrykalne sięgały 1660 roku.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów i ślubów od 1660 roku, księgi zgonów i wykaz komunikantów od 1691 roku, księgi konfirmacji od 1812 roku oraz kronikę z lat 1661–1830. Jego zapis brzmi: „Tf Tr 1660— St K 1691— Konf 1812— Aufzeichnungen: Chronik von 1661—1830. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809—12. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1800—06. Dupl. im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1818—61; 1863—74”.

Steblewo było wsią dużych gospodarstw żuławskich, nie majątkiem rycerskim. W 1891 roku trzy z siedmiu wymienionych tu gospodarstw należały do Wesselów: Eduarda, Carla i Cäsara. Albert Wessel figuruje wśród gospodarzy Steblewa jeszcze w 1912 i 1922 roku. To samo nazwisko nosi kaplica grobowa z 1854 roku.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród trzech cmentarzy parafii w Steblewie, liczącej wtedy 306 ewangelików.

W 1945 roku kościół spłonął i została po nim trwała ruina. W rejestrze zabytków ruina z wieżą i murami figuruje od 30 maja 1972 roku pod numerem 610 (dawny numer 487); zabezpieczono ją około 2013 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 164 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 290 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 5; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 135–139 (hasło Stüblau); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XI, hasło Steblewo; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 159, 204–205; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku — Kreis Dirschau, s. 28–29, poz. 29; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 16–17, Kreis Dirschau, poz. 29; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; wykaz zabytków wpisanych do rejestru województwa pomorskiego (numer 610, dawny numer 487, decyzja z 30 maja 1972 roku); wojewódzka ewidencja zabytków (Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków), gmina Suchy Dąb, poz. 64; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 216–217, nr 182; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 28; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 62, pozycja 317; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 76; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34–35; „Landwirtschaftliches Güter-Adreßbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreußen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder”, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 64; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.