Stegna — kościół ewangelicki (Steegen, obecnie NSPJ)

Stegna, po niemiecku Steegen, leży u styku Mierzei Wiślanej z Żuławami. Kościół stoi do dziś: po 1945 roku przejęli go katolicy, a w 1948 roku erygowano rzymskokatolicką parafię pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa. Według sporządzonego przez Roberta Ziemiańskiego zestawienia kościołów poewangelickich przejętych dla kultu katolickiego — opartego na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku i dwóch innych opracowaniach — katolicy przyjęli i poświęcili kościół w 1945 roku. Świątynię wpisano do rejestru zabytków 3 października 1961 roku pod numerem A-249. Na dawnym ewangelickim cmentarzu przykościelnym nie zachowały się nagrobki: karta cmentarza z 5 września 1994 roku nie odnotowała tam ani nagrobków, ani mogił — według karty ich fragmenty przenoszono prawdopodobnie w latach pięćdziesiątych XX wieku na sąsiedni cmentarz parafialny i używano powtórnie.

Wspólnota, która ten kościół wzniosła i przez dwa i pół stulecia się w nim gromadziła, była luterańska. Kościół służył jej do 1945 roku. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom IV, 1883) przed Reformacją stał w Kobbelgrube kościół katolicki, który wraz z niemieckimi osadnikami wcześnie przeszedł na luteranizm, ponieważ cała Mierzeja należała do Gdańska. Wykaz duchownych pruskich prowadzi listę tutejszych pastorów od 1605 roku. Ewangelicy objęli tę dawną parafię katolicką jeszcze wcześniej: atlas historyczny Prus Królewskich z drugiej połowy XVI wieku notuje Kobbelgrube wśród parafii, które pod koniec XVI wieku były w rękach protestantów. Pierwszym znanym z nazwiska duchownym ewangelickim parafii — noszącej wtedy nazwę Kobbelgrube — był George Klein, który przybył w tym właśnie roku; wykaz dodaje, że poza tym nic o nim nie wiadomo.

Po nim urząd sprawowali Nicolaus Witte od 1609 roku i Jacob Werner w latach 1617–1618.

Według Abrahama Hartwicha (1723) w parafii Kobbelgrube (dziś Stegna) od 1605 roku do lat dwudziestych XVII wieku służyli kolejno: Jerzy Klein, Wendelin Walch, Wawrzyniec Eysenhart, Mikołaj Witte, Piotr Richter, Jakub Werner, Jan Wendelinus, Andrzej Hettisch i Paweł Lezius, który w 1630 roku przeszedł do Cedrów Wielkich. Według Hartwicha w 1630 roku przybył do Kobbelgrube Dawid Haberus, w 1631 roku powołany do kościoła Bożego Ciała w Gdańsku; wtedy przyszedł z Przebrna Gotfryd Stegmann, który żył do 1647 roku, lecz jego miejsce obsadzono dopiero w 1652 roku Henrykiem Königshafenem, a w 1657 roku Krystianem Ohmuthem, którego w 1667 roku zabrano do kościoła świętego Jana w Gdańsku.

Według Hartwicha po Krystianie Ohmucie przyszedł do Kobbelgrube Jerzy Baur, w 1670 roku przeniesiony do kościoła świętego Bartłomieja w Gdańsku; jego następca Andrzej Barth po czterech latach przeszedł do kościoła świętej Katarzyny, a w 1674 roku przybył Marcin Krüger, w 1681 roku powołany do kościoła świętego Jana. Według Hartwicha w latach 1681–1697 pastorem w Kobbelgrube był Abraham Belitzki, przeniesiony z Przebrna; po jego śmierci przyszedł Jakub Stuve, zmarły tu w 1698 roku, a po nim Piotr Golz, który na starość przyjął w 1710 roku zastępcę, Samuela Krügera; w 1711 roku urząd objął Jan Gotfryd Palm, w 1716 roku przeniesiony do Gdańska, a po nim Jan Adam Arzberger.

Według Hartwicha do parafii Kobbelgrube należały wsie Freyhuben, Pasewerck, Junkeracker, Stegna (Stege), Stegnerwerder, Glabitsch, Junkertroyl, Fischerbabke, Kampen, Poppau, Kobbelgrube i Sztutowo (Stutthof).

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku uzupełnia spis duchownych Hartwicha. Według jego rękopisu Wawrzyniec Eysenhart (Eisenhard) był tu duchownym już w XVI wieku — występuje w aktach w 1586 roku, w sporze z nauczycielem Feliksem Leistkauem, a jeszcze 26 listopada 1599 roku sprawował tu urząd — inaczej niż podaje zdanie wyżej, które za pierwszego znanego pastora uważa George’a Kleina z 1605 roku. O śmierci Eysenharta, o której niżej pisze też Harnoch, Praetorius zanotował pogłoskę: mówiono, że zabił go rybak Hans Schaack, rzuciwszy w niego dzbanem do piwa, gdy przechodził obok karczmy. Dawida Haberusa, wygnańca, osadził tu w 1630 roku Axel Oxenstierna, a 13 grudnia 1640 roku, na wniosek pastora Gotfryda Stegmanna, nakazano prowadzić tu księgę chrztów.

Abraham Belitzki zmarł w lipcu 1697 roku w Gdańsku i został pochowany w Kobbelgrube; jego następca Jakub Stuve zmarł już w kwietniu 1698 roku, po niespełna roku służby. W XVIII wieku służyli tu między innymi Christoph Schmidt (1720–1735), który przyszedł z Przebrna, i pastor Meyer (1735–1759), przedtem pastor na Helu.

Najstarsze księgi parafii — dwa tomy z chrztami, ślubami i kroniką, prowadzone od 1650 roku — mają własną historię, zapisaną na wyklejce pierwszego z nich 25 stycznia 1934 roku. Przez wiele lat uchodziły za zaginione. Okazało się, że emerytowany pastor Egbert Michalik, wyprowadzając się z plebanii w latach dwudziestych, spakował je przez nieuwagę do skrzyni razem z innymi rzeczami i zabrał do domu. Pod jego nieobecność znalazła je tam córka, Hildegard Harder, i przekazała krewnej, która zajmowała się badaniem przodków. Tam zobaczył je przypadkiem organista Otto Conrad. Dzięki niemu 27 stycznia 1934 roku księgi wróciły do urzędu parafialnego — dziś przechowuje je Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie.

Odnaleziona księga zaczyna się ozdobną, czarno-czerwoną kartą tytułową „Kobbelgrubisches Kirchenbuch”. Wynika z niej, że sporządził ją na polecenie burmistrza Gdańska i administratora Mierzei i Szkarpawy Adriana von der Linde tutejszy pastor Gottfried Stegmann. Formuła i chronogram „ChrIstI Ite CeDant MaLa”, z datą: czerwiec, Zielone Świątki, są te same co w księgach Drewnicy i Tujska. Za kartą tytułową, jak w Drewnicy, następuje inwentarz sprzętów „znalezionych w tym kościele w 1650 roku”.

Budowę kościoła rozpoczęto 25 marca 1681 roku, poświęcenia dokonano 29 listopada tego samego roku, a prace zakończono 17 listopada 1683 roku. Nowa świątynia stanęła na miejscu drewnianej z 1609 roku, która spłonęła w 1676 roku; wcześniej stał tu kościół gotycki. Pracami kierował Peter Willer, architekt, geodeta i mechanik Miasta Gdańska. Jest to budowla szachulcowa (konstrukcja szkieletowa z wypełnieniem ceglanym), jednonawowa, z wieżą i drewnianym stropem kolebkowym.

Praetorius podaje, że wcześniejszy, niemal zrujnowany kościół naprawiono w 1608 roku na podstawie umowy z cieślą Peterem Hardingiem, zawartej 29 grudnia 1607 roku. Według jego rękopisu obecny kościół zbudowano na nowo z polecenia burmistrza Constantina Ferbera w 1686 roku — inaczej niż podane wyżej lata budowy 1681–1683. Po kościele w Tujsku był według niego najpiękniejszy na Mierzei i niemal największy: ołtarz, ambona, chrzcielnica, organy, ławki i chóry miały snycerkę, malowidła i złocenia, a dzięki wielu oknom wnętrze było bardzo jasne. Nosił nazwę kościoła Zbawiciela (Salvators-Kirche).

Pod stropem rozpięto malowidło na płótnie z 1688 roku, wykonane przez Reinholda Schneidera z Gdańska, o powierzchni blisko 450 metrów kwadratowych — jedno z największych tego rodzaju w kraju. Ewa i Jerzy Wolscy, którzy prowadzili jego konserwację, opisują program malowidła: w środku płaskiej części stropu Zmartwychwstanie Chrystusa, w narożnikach od wschodu Chrystus i Samarytanka oraz przypowieść o pannach mądrych i głupich, od zachodu Wskrzeszenie Łazarza i Niesienie Krzyża; część środkową obiega fryz z medalionami dwunastu apostołów, a zagłębienie nad prezbiterium wypełnia Sąd Ostateczny. Pierwotnie malowane płótna pokrywały także ściany, lecz zostały z nich tylko fragmenty.

Według Wolskich malowidło wyszło z kręgu malarstwa gdańskiego i powstało przypuszczalnie około 1683 roku, bezpośrednio po ukończeniu budowy kościoła; początek budowy upamiętnia data 1681 na kamiennym cokole w południowo-wschodnim narożniku prezbiterium, a koniec — data 1683 na metalowej chorągiewce wieży. Do wyposażenia należą chrzcielnica z 1666 roku, ambona Marcina Glabitzkiego z 1687 roku oraz organy z 1914 roku, sprowadzone po wojnie z Dolnego Śląska. Piotr Birecki podaje, że chrzcielnica ufundowana przez rodzinę Zappio dla gdańskiego kościoła świętego Jana, z przedstawieniem chrztu w Jordanie, trafiła do Stegny w 1682 roku, a ambonę zdobią postacie ewangelistów; jej twórcę Birecki nazywa Maciejem Glabitzkim. Wisi tam także model żaglowca, wotum dziękczynne za ocalenie załogi, ukończony w 1872 roku przez F. W. Wehlma i uchodzący za największy model statku w Polsce.

Większe remonty kościoła przeprowadzono w latach 1779, 1819 i 1934; Ewa i Jerzy Wolscy zauważają, że przy tych pracach obrywające się płótna przybijano do stropu gwoździami przez malowidło, wstawiano łaty nowego płótna i przemalowywano zniszczone miejsca. W 1971 roku wojewódzki konserwator zabytków w Gdańsku zlecił Wolskim ekspertyzę stropu, a w 1973 roku rozpoczęto konserwację: malowidło zdjęto odcinkami o powierzchni od 7 do 12 metrów kwadratowych, zakonserwowano bez dublowania nowym płótnem i ponownie przymocowano do stropu, a równocześnie wymieniono część belek więźby dachowej.

Zapiski kronikarskie z XVIII wieku zaczynają się od lat 1710–1712. Piotr Golz, który na starość przyjął zastępcę, zmarł 21 sierpnia 1712 roku, w trzynastą niedzielę po Trójcy Świętej; pochowano go 30 sierpnia w tutejszym kościele, a kazanie pogrzebowe wygłosił jego następca, Johann Gottfried Palm. Kronika notuje też, że w 1712 roku gdański organmistrz Daniel Nitrowski rozbudował tutejsze organy; prace zaczęto w czerwcu i ukończono w październiku. Organów tych już nie ma — w dzisiejszym kościele stoją instrumenty z 1914 roku, sprowadzone po wojnie z Dolnego Śląska.

W nocy z 8 na 9 lutego 1714 roku do kościoła w Stegnie włamał się złodziej. Według kroniki zabrał srebrne naczynia, między innymi stary kielich, oba srebrne dzbany i srebrną puszkę na opłatki.

Następca Palma, Johann Adam Arzberger, zapisał, że powołano go 22 kwietnia 1716 roku. Gdańsk był wtedy zamknięty z powodu „moskiewskich kłopotów” — wojsk rosyjskich w okolicy — i Arzberger musiał wydostać się z miasta wodą. Na urząd w Stegnie wprowadzono go 10 maja, w niedzielę Cantate, i tego samego dnia wygłosił kazanie wstępne. We wrześniu tego roku przełożeni kazali miejskiemu malarzowi odnowić trzy izby w budynku kościelnym. Jesienią kościół odzyskał też to, co zabrał złodziej dwa lata wcześniej: 24 września 1716 roku pewien gdańszczanin, który zgubił w tej okolicy szkarłatny płaszcz i ślubował dar, jeśli płaszcz się znajdzie, ofiarował na ołtarz pozłacaną puszkę na opłatki i małą pozłacaną patenę.

Arzberger opisał też wielką wodę z Wielkiej Soboty, 27 marca 1717 roku. Przyszła w południe, z początku powoli, ale do wieczora zalała nie tylko drogę we wsi, lecz także cmentarz przykościelny — aż po próg drzwi. Szkoła stała w samej wodzie, a podwórze plebanii, choć leżało dość wysoko, zostało zalane prawie po stajnię. Jak zanotował pastor, „ten zakłócony Wielki Wieczór przyniósł jeszcze bardziej zakłócone święta”. W pierwszy dzień Wielkanocy do kościoła dotarło niewielu, i to tylko okrężną drogą przez las. Dopiero drugiego dnia świąt, gdy woda opadła, mieszkańcy sąsiednich wsi przypłynęli do kościoła łodziami. Wieś, jak dodał, wyszła z tego bez szczególnej szkody.

Arzberger nie zabawił w Stegnie długo. 5 maja 1719 roku, po zaledwie trzech latach, wybrano go jednogłośnie na pastora kościoła świętej Barbary na Długich Ogrodach w Gdańsku, a kazanie pożegnalne wygłosił w niedzielę Rogate. Swoją część kroniki zamknął modlitwą za następcę.

Zapiski z lat trzydziestych XVIII wieku pokazują ciężkie czasy na Mierzei. W lipcu 1736 roku nieustające ulewy zalały wszystkie pola. Zasiane zboże zgniło, a parafianie aż do świętego Dominika musieli przypływać do kościoła łodziami; wielu popadło w nędzę. W listopadzie, na prośbę pastora, dwaj dobroczyńcy z Gdańska przysłali 50 florenów do rozdzielenia między najuboższych, a w styczniu 1737 roku, w czasie głodu, gdańszczanie przysłali mąkę, sól i śledzie. Wiosną zabrakło paszy dla bydła, a potem przyszło wielkie umieranie. Jak zapisał pastor, było je widać nawet w kościele, „po wielu pustych miejscach”. W styczniu 1739 roku gdański szyper, rodem ze Sztutowa, ufundował nowy piec do zakrystii.

W latach czterdziestych XVIII wieku kościół w Stegnie wyraźnie zyskał. W 1742 roku administrator Mierzei, burmistrz Johann Wahl, ofiarował 250 florenów na wieżę kościelną. W czerwcu tego roku wieżę na nowo pomalowano, a chorągiewkę i gałkę pozłocono. W tym samym miesiącu ukończono nowy zegar na wieży, który zaczął wybijać godziny. 1 czerwca 1744 roku, za zgodą tego samego burmistrza, rozebrano północną ścianę zakrystii i powiększono zakrystię o połowę; burmistrz dał na to 100 florenów. Pod koniec sierpnia 1744 roku woda znów zalała pola i łąki.

Kolejne zapiski dotyczą wyposażenia i budowli. W 1761 roku dzierżawca Valentin Woelcke ofiarował dwie piękne tablice na numery pieśni. W 1762 roku jeden z gospodarzy, przełożony kościoła Johann Gottlieb Schmidt, podarował dwa kamienne anioły, ustawione przed ołtarzem. Pastor dopisał przy tym życzenie, by ofiarodawca kiedyś wraz z chórem serafinów śpiewał przed tronem Boga. 4 maja 1762 roku, nazajutrz po obchodzonym w Prusach święcie dziękczynnym, podczas gwałtownej burzy piorun uderzył w północną ścianę kościoła. Przeszedł przez najwyższe okno przy chórze organowym i potłukł kilka szyb, ale — jak zapisano — z łaski Najwyższego nie wzniecił ognia ani nie wyrządził innej szkody. Tego samego roku na miejscu starej postawiono nową, nieco większą plebanię. Kosztowała około 7000 florenów, nie licząc podarowanego drewna wartości około 700 florenów, a budowniczym był Hans Dodenhöft.

W 1768 roku wieżę kościelną podparto od północy i zachodu nowymi podwalinami i naprawiono ją, gdzie było trzeba. Tego samego roku, ponieważ gmina się rozrosła i brakowało miejsc w ławkach, zbudowano nową emporę po północnej stronie, przy ołtarzu. W 1773 roku dzierżawca Jacob Weiß ofiarował kościołowi czarne adamaszkowe nakrycia ołtarza i ambony, obszyte srebrnym galonem, do używania w czasie Wielkiego Postu i przy pogrzebach.

W 1787 roku wieżę znów odnowiono, a gałkę i chorągiewkę ponownie pozłocono. 19 lipca 1789 roku, w szóstą niedzielę po Trójcy Świętej, piorun uderzył w kościół po raz drugi, tym razem podczas nabożeństwa. Pastor zdążył już wejść na ambonę i zacząć kazanie, gdy po kilku silnych grzmotach błyskawica wpadła od północy przez otwarte okna przy chórze organowym. Z „okropnym trzaskiem” przeszła przez środek kościoła i ogłuszyła wielu ludzi, ale nikogo poważniej nie zraniła. Tym razem także nie wzniecił ognia ani nie uszkodził budynku. Wybuchła jednak panika: ludzie rzucili się do drzwi po ławkach i stołkach, a w ścisku wielu porwało ubrania, niektórych przewrócono, a niejednego mocno podeptano. Pastor zanotował, że kościół — tak jak w 1762 roku — był o krok od obrócenia się w kupę gruzu i popiołu.

Parafia sięgała daleko poza wieś, a okolica była niemal w całości protestancka. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Steegen und Kobbelgrube” 848 mieszkańców: 836 luteranów, 10 katolików i 2 mennonitów, przy jednym kościele ewangelickim; Stegna była wówczas siedzibą superintendentury. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Steegen 122 budynki mieszkalne i 1116 mieszkańców, w tym 1085 ewangelików, 18 katolików, dziewięciu mennonitów i czterech Żydów. Wymieniał tu 26 gospodarstw chłopskich i 67 zagród chałupniczych. Miejscowość miała własny okręg szkolny.

Według pruskiego spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku w 133 domach mieszkalnych i 255 gospodarstwach domowych żyły tu 1142 osoby, w tym 1133 ewangelików, pięciu katolików i czterech innych chrześcijan; nieliczni katolicy należeli do parafii w Żuławkach. Tutejsza parafia ewangelicka obejmowała też sąsiedztwo — należało do niej między innymi Sztutowo, liczące 2490 mieszkańców, wśród nich 2412 ewangelików. Harnoch, opisując parafię pod nazwą Kobbelgrube, podaje, że kościół wraz z niewysoką wieżą był budowlą szachulcową pod patronatem magistratu gdańskiego, miał trzy dzwony i okna z malowanym szkłem. Na bogato złoconym, snycerskim ołtarzu umieszczono herby rodowe dawnego burmistrza i administratora Mierzei Ferbera z trzema świńskimi łbami; kamienna chrzcielnica była zdobiona figurami w reliefie, a organy miały 25 rejestrów.

W 1616 roku tutejszego duchownego Eisenharda zabił rozgniewany rybak, uderzywszy go naczyniem do picia, gdy duchowny przechodził obok karczmy. Parafia liczyła według Harnocha 7000 dusz; rocznie odprawiano w niej 320 chrztów, 179 konfirmacji, 60 ślubów i 196 pogrzebów, a do komunii przystępowało 3800 osób. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom XI, 1890) podaje, że w Stegnie, po niemiecku Steegen, były dwie szkoły ewangelickie z 275 dziećmi, a kościół ewangelicki stał na wybudowaniu Kobbelgrube.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 7315 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a duszpasterzami byli Egbert Michalik (od 1889 roku) i Hans Hankwitz (od 1894 roku). Parafia nosiła w almanachu nazwę Kobbelgrube. Spis z 1 grudnia 1905 roku zapisał w Stegnie 1240 osób: 1198 ewangelików, 20 katolików, 17 innych chrześcijan i 5 osób wyznania mojżeszowego, a w należącym wciąż do tej parafii Sztutowie — 2464 mieszkańców, w tym 2337 ewangelików.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Stegnie liczyła wtedy 8167 ewangelików, a pastorem był od 1889 roku Egbert Michalik. Druga posada pastorska była wtedy nieobsadzona; zarządzał nią wikariusz Alfred Hüneke ze Sztutowa.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Pierwszy dotyczy daty śmierci Gottfrieda Stegmanna. Według Hartwicha żył do 1647 roku, tymczasem księgę kościelną, której inwentarz nosi datę 1650, sporządził według karty tytułowej tutejszy pastor Gottfried Stegmann, a wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku podaje, że przyszedł do Kobbelgrube w 1631 roku i zmarł w 1651 roku w wieku 48 lat. Drugi dotyczy dalszej drogi Jerzego Baura i Andrzeja Bartha: według Hartwicha Baur przeszedł w 1670 roku do kościoła świętego Bartłomieja w Gdańsku, a Barth po czterech latach do kościoła świętej Katarzyny; według rękopisu Ephraima Praetoriusa Baur odszedł pod koniec 1670 roku do Oruni, a do kościoła świętego Bartłomieja dopiero na początku 1677 roku, Barth zaś przeszedł w 1674 roku do kościoła świętego Bartłomieja, a w 1677 roku do kościoła świętej Katarzyny.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Alfred Hüneke (1927), Arthur Datschewski (1930), Johann Friedrich Dingen (1940). Bez podanego roku: Gottfried Hankwitz, Hans Ludwig August Hankwitz, Ernst Walter Egbert Michalik, Georg Pautzke.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 16, 188, 194, 203, 209; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Steegen”; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IV, hasło „Kobbelgrube”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 397; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Nizina Gdańska, poz. 60 i 62; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat Nizina Gdańska, poz. 60 i 62 (strony druku 26–27); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 216–217, nr 178; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I: Pommerellen, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 86–87 (hasło Kobbelgrube); wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; hasło o parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Stegnie w Wikipedii; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 90; „Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, pod redakcją T. Paneckiego i M. Słonia, część II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 20, 29; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 24–25; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 33; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5779, notatka z 25 stycznia 1934 roku na wyklejce t. I księgi kościelnej Stegny, skan 2, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5779, „Kobbelgrubisches Kirchenbuch”, karta tytułowa i „Inventarium”, skany 3–4, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna 1710–1789, s. 396–397, skan 4, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, rok 1714, skan 5, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, rok 1716, skan 6, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, rok 1717, s. 402, skan 7, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1718–1719, s. 403, skan 7, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1735–1739, skan 10, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1742–1744, skan 11, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1761–1762, s. 412, skan 12, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1768–1773, s. 415, skan 13, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1787–1789, s. 416, skan 14, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 309; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 356, 378; t. 3, s. 712, 847; t. 4, s. 1183; t. 5, s. 1338; E. Wolska, J. Wolski, „Zagadnienie konserwacji wielkich płaszczyzn malarstwa klejowego na płótnie. Na przykładzie polichromii stropu kościoła w Stegnie”, „Ochrona Zabytków” XXXII, 1979, nr 2, s. 121–122, 125–126; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 36–37; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192–193; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 81r–82v; karta cmentarza z 5 września 1994 roku (Ewidencja cmentarzy Pomorza, Białe Karty konserwatorskie); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 472, 484.