Stężyca — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Stężycy leży na działce numer 608. Ewidencja konserwatorska ujęła go pod kartą CM.73291 i datowała na drugą połowę dziewiętnastego wieku. Karta cmentarza, spisana 20 września 1985 roku, podaje, że cmentarz zamknięto po 1945 roku. Karta ocenia go słowami: „Zły stan zachowania cmentarza”. Na obszarze o powierzchni 0,21 hektara naliczono wówczas czterdzieści kilka mogił ziemnych, lecz oznaczone były tylko dwie, a jedyny zachowany nagrobek stanowiła kamienna płyta z datą 1890. Teren zarastały krzewy bzu i wysoka trawa, zachowały się natomiast metalowa brama, pięć metalowych ogrodzeń mogił oraz dobrze utrzymany szpaler dziewięciu świerków.

Stężyca, po niemiecku Stendsitz, leżała w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus), w kraju kaszubskim i silnie katolickim. W wizytacji z 1766 roku naliczono w parafii 905 katolików spowiadających się na Wielkanoc i 223 luteranów — jedynych wyznawców innego wyznania. Według pruskich ksiąg hipotecznych Stężyca należała do Michała Łaszewskiego, od 1764 roku do jego córki Reginy, zamężnej za Janem Lehwald-Jezierskim, potem do jej dzieci, od 1787 roku do braci Michała i Jana Nepomucena Lehwald-Jezierskich. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkającym w Stężycy jest 41-letni Jan Jezierski, w wykazie z 1775 roku zapisany jako Lehwald-Jezierski.

W 1793 roku Stężyca przeszła na samego Michała, w 1795 roku na Mikołaja Dobrogoyskiego, a w 1801 roku znów na Michała Lehwald-Jezierskiego.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Adl. Stendsitz 52 budynki mieszkalne i 587 mieszkańców, w tym 94 ewangelików i 493 katolików. Wymieniał tu 31 gospodarstw chłopskich i osiem zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do parafii w Kościerzynie; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Parafia katolicka obejmowała w 1867 roku 3826 dusz, a w 1889 roku 4209.

Wieś dzieliła się na dwie gminy. W 1885 roku Stężyca Szlachecka liczyła 566 mieszkańców w 60 domach — 500 katolików, 65 ewangelików i jednego Żyda; Stężyca Królewska 308 mieszkańców w 31 domach — 289 katolików, szesnastu ewangelików i trzech Żydów.

Ewangelicy mieli tu własny zbór, własny kościół i własny cmentarz. Przez większą część dziewiętnastego wieku nie była to parafia samodzielna — spis z 1 grudnia 1885 roku przypisuje obie części wsi (Gemeindelexikon, powiat Karthaus, strona 52, pozycje 122 i 123) do parafii ewangelickiej w Kościerzynie. Samodzielną parafią Stężyca stała się w 1894 roku; podlegała superintendenturze kartuskiej w Ewangelickim Kościele Unii Staropruskiej.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Stendsitz księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1890 roku oraz wykaz komunikantów i księgi konfirmacji od 1891 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1890— K Konf 1891—”. Spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia parafię ewangelicką w samej Stężycy. W międzywojniu parafia liczyła około stu trzydziestu wiernych.

Zbór miał murowany, neogotycki kościół przy ulicy Królewskiej 13 (dawniej ulica 9 Marca 9; oba adresy zestawia gminny program opieki nad zabytkami z 2023 roku) oraz cmentarz założony w drugiej połowie dziewiętnastego wieku. Budowę świątyni przekazy wiążą z latami od 1890 do 1907, a poświęcenie — z około 1906 rokiem. Wykaz rejestru zabytków datuje budowlę ogólnie na przełom dziewiętnastego i dwudziestego wieku. Kościół figuruje w rejestrze zabytków od 10 czerwca 1986 roku pod numerem A-1120.

W spisie z 1910 roku Stężyca Szlachecka miała 837 mieszkańców, a wśród sześćdziesięciu mówiących po niemiecku 48 ewangelików i dwunastu katolików; Stężyca Królewska 393 mieszkańców, w tym 27 mówiących po niemiecku, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1928 roku statystyka diecezji chełmińskiej notowała w obrębie parafii katolickiej w Stężycy 169 ewangelików na 4238 mieszkańców.

W 1945 roku ludność niemiecką i ewangelicką wysiedlono. Kościół przestał służyć ewangelikom; według wiadomości zebranych w 2002 roku przez Uwe Kerntopfa należał wtedy do katolickiej parafii z Gdyni. W 2002 roku, po remoncie, służył jako oazowy dom wakacyjny dla młodzieży. Gminny program opieki nad zabytkami, uchwalony 4 kwietnia 2023 roku, opisuje go jako nieużytkowany, a pod koniec 2022 roku budynek stał się własnością miejscowej parafii rzymskokatolickiej świętej Katarzyny Aleksandryjskiej (Radio Głos, 29 stycznia 2023 roku).

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W przekazach budowa kościoła przypada na lata 1890–1907, a jego poświęcenie — na około 1906 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w Adlig Stendsitz razem ze Stendsitzerhütte 44 ewangelików, w Königlich Stendsitz 23, a w całej tutejszej parafii 518 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 8, nr 112; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XI, hasło „Stężyca” (liczby ludności obu gmin i parafii katolickiej); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, s. 52–53, poz. 122 i 123; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 113 i 114; wojewódzka ewidencja zabytków i karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa (kościół, rejestr A-1120, karta cmentarza CM.73291); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), karta 604; „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 a (1766), s. 153–154; karta cmentarza w Stężycy, oprac. E. Thrun, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 170 (s. 7–8), nr 1223 (s. 93); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133–134, pozycja 411; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.