Stężyca — dawny kościół ewangelicki imienia Gustawa Adolfa

Dawny kościół ewangelicki w Stężycy — po niemiecku Stendsitz — jest murowaną świątynią neogotycką, która stoi do dziś. Dzieje wspólnoty ewangelickiej zaczęły się tu jednak od przebudowanej stodoły.

W średniowieczu istniały dwie Stężyce: jedna w urzędzie mirachowskim, wieś na prawie polskim z młynem, karczmą przy młynie i trzema innymi karczmami, druga w wójtostwie tczewskim, dobra służebne na prawie polskim w okręgu kościerskim. Początek parafii nie jest znany. W 1398 roku pleban Jan ze Stężycy poróżnił się z witrykami o ofiary; spór rozstrzygnął sąd polubowny złożony z urzędników zakonnych, sędziego ziemskiego Clanko von Innichow oraz proboszczów z Kościerzyny, Sianowa i Strzepcza. Witrycy mieli cztery razy w roku wystawiać przed kościołem obraz świętej Katarzyny do czci. 3 stycznia 1463 roku pod Stężycą knechci zakonni z Lęborka i Bytowa razem z chłopami rozbili gdański oddział wracający z łupem z Kaszub i wzięli 362 jeńców.

Reformacja dotarła tu najpierw inną drogą — przez samego proboszcza. Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego zastała jako pana wsi Stanisława Kamieńskiego, zwanego też Szczawińskim, a przy drewnianym kościele świętej Katarzyny — wzniesionym po pożarze dwanaście lat wcześniej, niekonsekrowanym, z ogrodzonym cmentarzem — rektora Mateusza z Przasnysza. Wizytator nazywa go wprost apostatą dominikańskim, żonatym, ojcem czworga dzieci i człowiekiem kłótliwym. Rozstrzyga jednak inny szczegół: Mateusz udzielał komunii pod dwiema postaciami (sub utraque) kolatorowi i innym, a to znak praktyki ewangelickiej, nie katolickiej. W dekretach powizytacyjnych zapisano ostre polecenie — proboszcz ma zostać pozwany przez oficjała i uwięziony, a szlachcica Szczawińskiego należy upomnieć, by zwolnił beneficjum i w przepisanym prawem czasie wskazał odpowiedniego następcę.

W tym samym kościele leżał pochowany ewangelicki duchowny. Wizytator zanotował to jednym zdaniem: „Haereticus praedicans in hoc templo iacet sepultus”. Zapisał też stan uposażenia i zaległości: proboszczowi zostawał jeden łan i czterdzieści korców żyta, kilku parafian było kościołowi winnych szesnaście talarów, a szlachcice Miszewski i Gostrzyński od trzech lat nie płacili dziesięcin.

Wizytacja z 1766 roku naliczyła w parafii 905 katolików spowiadających się na Wielkanoc i 223 luteranów — jedynych wyznawców innego wyznania. Według Słownika geograficznego wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku naliczyła w katolickiej parafii stężyckiej 896 katolików i 191 akatolików, czyli niekatolików — najwięcej w Przewozie z przyległościami (64) i w Mściszewicach (36); Żydów nie było.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Stężyca należała do Michała Łaszewskiego, od 1764 roku do jego córki Reginy, zamężnej za Janem Lehwald-Jezierskim, potem do jej dzieci, od 1787 roku do braci Michała i Jana Nepomucena Lehwald-Jezierskich, od 1793 roku do samego Michała, od 1795 roku do Mikołaja Dobrogoyskiego, a od 1801 roku znów do Michała Lehwald-Jezierskiego. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkającym w Stężycy jest 41-letni Jan Jezierski, w wykazie z 1775 roku zapisany jako Lehwald-Jezierski.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał majątek rycerski Adlig Stendsitz — z przywileju króla Jana Olbrachta z 1495 roku, z dwunastoma przyległymi osadami — z 31 gospodarstwami chłopskimi i ośmioma zagrodami chałupniczymi. Notował tu 52 budynki mieszkalne i 587 mieszkańców, w tym 94 ewangelików i 493 katolików, a także kościół katolicki, szkołę, organistówkę i szpital; odbywały się tu co roku cztery jarmarki kramne i bydlęce oraz cztery targi świńskie w adwencie. Osobno opisywał królewską wieś chłopską Königlich Stendsitz z dziesięcioma gospodarstwami chłopskimi, siedmioma zagrodami chałupniczymi, 24 budynkami mieszkalnymi i 237 mieszkańcami, w tym 18 ewangelikami, 214 katolikami i pięcioma Żydami. Ewangelicy z obu należeli do parafii w Kościerzynie; katolicy — do miejscowej parafii; dzieci — do okręgu szkolnego majątku.

Ewangelicy byli tu wyraźną mniejszością i dobrze to widać w liczbach. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje w Stężycy Szlacheckiej 566 mieszkańców, w tym 65 ewangelików, a w Królewskiej — 308 osób i szesnastu ewangelików; sama parafia katolicka liczyła w 1867 roku 3826 dusz, a w 1889 — 4209. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Stężyca Szlachecka ma 837 mieszkańców, z tego 60 mówiących po niemiecku (48 ewangelików i dwunastu katolików), a Stężyca Królewska 393 mieszkańców, z tego 27 mówiących po niemiecku, wszystkich wyznania ewangelickiego. Pozostali mieszkańcy — kaszubsko- i polskojęzyczni — figurują w tablicy jako katolicy: 777 w Stężycy Szlacheckiej i 366 w Królewskiej; rubryki wyznaniowe tablica prowadzi osobno dla każdej grupy językowej.

W 1890 roku mieszkańcy okolic Stężycy — wsi leżących pomiędzy Sulęczynem, Sierakowicami, Szymbarkiem i Kościerzyną — poprosili władze kościelne o świątynię. Gdański konsystorz osadził tu jeszcze w tym samym roku wikarego Daniela, a w 1891 Gottschalka, z zadaniem założenia parafii. Kupiono wzgórze ze stodołą i ze środków Towarzystwa Gustawa Adolfa przerobiono ją na kościół zastępczy. Samodzielną parafią Stężyca stała się w 1894 roku, obejmując kilkanaście wsi z 580 ewangelikami obok 4038 katolików.

Plebanię ukończono w 1896 roku, kamień węgielny pod właściwy kościół położono w 1905, a w 1906 poświęcono świątynię nazwaną imieniem Gustawa Adolfa — bo z datków tego Towarzystwa powstała w większej części. Projekt tego kościoła Oskar Hossfeld ogłosił w 1905 roku w przeglądzie nowych kościołów pruskiej administracji budowlanej jako przykład małego kościoła salowego bez wyodrębnionego prezbiterium. Program przewidywał 235 miejsc, z czego 206 w nawie, a resztę na emporze zachodniej. Ubóstwo gminy wymusiło prostotę, ale nie zrezygnowano ze sklepienia, osobnej zakrystii i małej, murowanej od fundamentów dzwonnicy.

Kościół stanął w miejscu panującym nad wsią, na jej wschodnim skraju; wejście umieszczono od południa, od drogi przebiegającej około dwudziestu metrów dalej, a do zakrystii prowadziło drugie wejście od pobliskiej plebanii. Placu nie zdobiło jeszcze wtedy ani jedno drzewo. Budowę kościoła z czerwonej, ręcznie formowanej cegły, z bielonymi blendami i dachem z dachówki mnich-mniszka, prowadził w 1905 roku kartuski inspektor budowlany Zillmer; kosztorys wraz z nadzorem opiewał na 39 500 marek. Piotr Birecki podaje, że budowa kosztowała ostatecznie 35 900 marek, a kościół przeznaczono dla gminy liczącej 580 ewangelików z miejsca i około 50 z najbliższej okolicy.

Bryłę założono na planie prostokąta, z prezbiterium niewyodrębnionym z nawy: jedna nawa i trójboczna wieża od zachodu, połączona z południową kruchtą wejściową i klatką schodową na emporę. Z pierwotnego wyposażenia przetrwało tu więcej niż zwykle — malowidła w nawie i prezbiterium, drewniana balustrada empory, dwa żeliwne piece, fragmenty witraży w oknach nawy oraz okucia drzwi kruchty. Rejestr zabytków i karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa datują budowlę ogólnie na przełom dziewiętnastego i dwudziestego wieku.

Kościół wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-1120 dnia 10 czerwca 1986 roku.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 582 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1891 roku Carl Gottschalk. Tutejszy pastor Paul Nimz zmarł 13 lipca 1914 roku. Już w listopadzie 1913 roku parafię zastępczo prowadził wikariusz Wendland, mieszkający w Kartuzach: jako zastępca pastora Stężycy (Pfarrvertreter) podpisał się 29 listopada tego roku, razem z superintendentem Müllerem z Kartuz i innymi osobami z okolicy, pod apelem o pomoc dla zadłużonej rodziny gospodarza z okolicy, ogłoszonym w grudniu w berlińskiej „Tägliche Rundschau”. Konsystorz, ogłaszając wakat, podał, że parafia nie ma patrona, liczy około 520 dusz i dysponuje mieszkaniem służbowym; w grudniu ogłoszenie powtórzono, z terminem objęcia posady do końca lutego 1915 roku.

Według Heidna po Gottschalku, który został w Stężycy do 1897 roku, pastorami byli Frebel (1897–1902), Schneidewind (1902–1904), Nimz (1904–1914, zmarł w Stężycy) i Ballke (1915–1922); potem parafią zarządzano z Kościerzyny — w latach 1922–1931 pastor Harder, następnie Glahn. W szkole uczyli kolejno nauczyciele ewangeliccy Buchholz, Waldemar Kutschke, Albert Batz, Behnke, Dobbrick i Schmökel.

Przed usamodzielnieniem tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Kościerzynie (tak wykaz parafii z 1869 roku i spis z 1885 roku); samodzielna parafia weszła do diecezji, czyli superintendentury, kartuskiej Kościoła unijnego, a w okresie międzywojennym liczyła około stu trzydziestu wiernych. Po przyłączeniu powiatu kartuskiego do Polski w styczniu 1920 roku liczba członków spadła z 582 do 125. Ostatni obraz sprzed wojny daje statystyka diecezji chełmińskiej z 1928 roku: w obrębie parafii katolickiej w Stężycy mieszkało wtedy 169 ewangelików na 4238 mieszkańców.

Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, kościół opustoszał i przeszedł w ręce katolickie — według wiadomości zebranych w 2002 roku przez Uwe Kerntopfa należał wtedy do katolickiej parafii z Gdyni i służył jako oazowy dom wakacyjny dla młodzieży. Pod koniec 2022 roku stał się własnością miejscowej parafii rzymskokatolickiej świętej Katarzyny Aleksandryjskiej (Radio Głos, 29 stycznia 2023 roku); we wrześniu 2024 roku, według „Expressu Kaszubskiego”, stał nadal niezagospodarowany, a gmina zapowiadała starania o pieniądze na jego odnowienie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w Adlig Stendsitz razem ze Stendsitzerhütte 44 ewangelików, w Königlich Stendsitz 23, a w całej tutejszej parafii 518 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Carl Viktor Gottschalk (1894), Wilhelm Heinrich Frebel (1897), Oskar Schneidewind (1902), Paul Friedrich Nimz (1904), Friedrich Wilhelm Theodor Ballke (1916–1922).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Stężyca”; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, poz. 122 i 123; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 113 i 114; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (1582–1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 a (1766), s. 153–154; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1914, nr 7, 21; O. Hossfeld, „Stadt- und Landkirchen”, Berlin 1905, s. 15, 59–60; „Program opieki nad zabytkami powiatu kartuskiego na lata 2015–2018”, Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego 2015, poz. 1576, załącznik 1; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 170, 278; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 25; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 606–607; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 170 (s. 7–8), nr 1223 (s. 93); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133–134, pozycje 411 i 412; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 30, 38, 44, 48–49, 56, 115; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 60; t. 2, s. 513, 624; t. 4, s. 1282; t. 6, s. 1607; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 9 grudnia 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).