Cmentarz mennonicki w Stogach

Cmentarz mennonicki w Stogach — do 1945 roku Heubuden, na Wielkich Żuławach Malborskich (Gross-Werder) — zajmuje 2,6 hektara. Leży we wschodniej części wsi. Joanna Puppel i Marta Koszko uważają go za największy i dziś najlepiej zachowany cmentarz mennonicki w Polsce; leży obok współczesnego kościoła katolickiego, aleje dzielą go na sześć kwater. Autorki dodają, że cmentarze mennonickie w ogóle nierzadko przybierały kształt parków, porośniętych lipami, jesionami, dębami, kasztanowcami, żywotnikami, świerkami i daglezjami.

Zachowało się około 260 obramowań grobów, czyli tumb, i 78 stel z bogatą symboliką; rośnie tu dąb liczący około 300 lat. Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1250, decyzją z 30 sierpnia 1989 roku, jako cmentarz mennonicki; jest zachowany, choć wymaga opieki.

Cmentarz przy mennonickim domu modlitwy wzmiankowano w 1755 roku, gmina przejęła go w 1905 roku, a karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go na połowę XVIII wieku. Cmentarz był głównym miejscem pochówku wspólnoty Mennonitengemeinde Heubuden-Marienburg — nurtu staroflamandzkiego. Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia nazywa ją największą wiejską gminą mennonicką wschodnich Niemiec. Chowano tu również miejscowych ewangelików.

W ślad za zezwoleniem biskupa chełmińskiego Andrzeja Baiera z 17 czerwca 1768 roku ruszyła fala budowy mennonickich domów modlitwy. Narzucone nim wymiary widać w Lubieszewie (Ladekopp), gdzie dom modlitwy stanął w tym samym roku; w Stogach budynek był dłuższy. Bernhard Schmid podaje rok budowy 1768 — ten sam, który dla domu modlitwy podaje karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa — i wymiary 12,10 × 27,50 metra. W domu modlitwy sala kościelna miała według Schmida 20,6 metra długości. Miejsce starszych i nauczycieli znajdowało się przy ścianie zachodniej, obok niego ambona, a wnętrze było jasnoszare i pozbawione ozdób. W płaskim stropie urządzono zamykane otwory, żeby w czasie powodzi można było słuchać kazania ze strychu.

Schmid notował na cmentarzu liczne starsze nagrobki, wśród których zdecydowanie przeważały stele; najstarsze były drewniany nagrobek Jacoba Entza z 1811 roku i kamienny Petera Töwsa z 1829 roku. Według Schmida tylko jeden nagrobek — Abrahama Regiera z 1851 roku — miał sześcienny cokół z urną, a krzyże nagrobne weszły tu w użycie od lat sześćdziesiątych XIX wieku. Dziś, jak opisują Joanna Puppel i Marta Koszko, przeważają tu stele z piaskowca, sięgające niekiedy 2,5 metra wysokości, w formach rokokowych, klasycystycznych i eklektycznych, zwieńczone tympanonami z symbolami: pękiem makówek, uskrzydloną klepsydrą, kotwicą połączoną z krzyżem, motylem, Okiem Opatrzności i sercem. Na odwrociu stel widnieje często cytat z Pisma Świętego albo epitafium po łacinie lub po niemiecku.

Zachował się także jeden cippus, czyli nagrobek w kształcie prostopadłościanu, zwieńczany zwykle wazą albo urną.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Heubuden 301 mieszkańców: 51 luteranów, 48 katolików i 202 mennonitów, przy parafii luterańskiej w Malborku (Marienburg). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Heubuden 45 budynków mieszkalnych i 431 mieszkańców, w tym 75 ewangelików, 179 katolików, 176 mennonitów i jednego baptystę. Ewangelicy należeli do parafii w Nowym Stawie; katolicy — do parafii w Malborku; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Heubuden 450 mieszkańców: 183 katolików, 171 osób zapisanych jako inni chrześcijanie, 95 ewangelików, a jeden mieszkaniec był Żydem. Miejscowi ewangelicy należeli wówczas do parafii w Malborku.

Ostatnie pochówki odbyły się w czasie drugiej wojny światowej. W 1945 roku wspólnota rozproszyła się — do Danii, zachodnich Niemiec, Urugwaju i Kanady. Jak pisała w 2013 roku Marta Koperska-Kośmicka, impuls do odnowy cmentarza dali dawni mieszkańcy tych ziem, mennonici Helmut Reimer i Arno Thim.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowy Staw (Neuteich) i podaje tu 131 ewangelików.

Źródła: B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 69; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 10, poz. 38; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I, Danzig 1919 (część katalogowa: mennonickie domy modlitwy); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 32, nr 40; „Heubuden”, Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026), powiat malborski, gmina Malbork; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Malbork, poz. 201; karta cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa (zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 38; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; J. Puppel, M. Koszko, „Wizerunek cmentarza — w wymiarze języka, kultury, dziedzictwa — uwagi wstępne na przykładzie cmentarza mennonitów w Stogach Malborskich”, „Scripta Neophilologica Posnaniensia” 17, 2017, s. 515–520; M. Koperska-Kośmicka, „Zanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej Żuław”, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego” 22, 2013, s. 60–61.