Stogi Malborskie — dom modlitwy mennonicki (Heubuden)

Stogi, do 1945 roku Heubuden, dawniej Hejbudy, to wieś olęderska na Wielkich Żuławach Malborskich, założona w 1562 roku i oddana w 1565 roku w dzierżawę osadnikom holenderskim. Nazwa jest starsza od samej wsi: w czasach krzyżackich rozciągały się tu pastwiska dla koni rycerskich, a od stojących na nich drewnianych szop wzięło się notowane na początku piętnastego wieku miano „Howbude”; w 1510 roku zapisano je jako „Heybudi”. Do 1920 roku miejscowość należała do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie; po 1920 roku, jako teren na zachód od Nogatu, znalazła się w Wolnym Mieście Gdańsku, w powiecie Wielkie Żuławy.

Stogi były ośrodkiem mennonickim. Wieś była siedzibą flamandzkiej gminy mennonickiej Stogi–Malbork, powstałej w drugiej połowie szesnastego wieku i uchodzącej za największą wiejską gminę mennonicką na Żuławach i we wschodnich Niemczech; do 1728 roku zależała od gminy gdańskiej, a potem stała się samodzielna. Nabożeństwa odprawiano kolejno w Lichnowach Wielkich, Lasowicach Wielkich, Pogorzałej Wsi i w Malborku.

W 1774 roku król Fryderyk II osadził w Czatkowie pod Tczewem czternaście rodzin mennonickich; przyłączyły się one do gminy w 1778 roku i odtąd także u nich odprawiano nabożeństwa. Osobną, podporządkowaną wspólnotą było Jarczewo — miało własnych duchownych i diakonów, ale wspólnego ze Stogami starszego i wspólną kasę.

Własnego domu modlitwy mennonitom nie wolno było mieć przez dwa stulecia. Powstał na podstawie zgody biskupa chełmińskiego z 17 czerwca 1768 roku, która pozwalała wznieść budowlę drewnianą długą na czterdzieści łokci i szeroką na dwadzieścia dwa, o ścianach wysokich na siedem łokci, pod strzechą. Budowę rozpoczęto 19 lipca; wkrótce biskup ją wstrzymał, 2 listopada tego samego roku zgodę odnowiono, a pierwsze nabożeństwo odprawiono na Boże Narodzenie 1768 roku. Od 1770 roku zapisywano tu w księgach metrykalnych chrzty, od 1772 roku także urodzenia, śluby i zgony.

Był to budynek zrębowy na rzucie prostokąta 27,5 × 12,1 metra, z dachem dwuspadowym i emporami z trzech stron. W części południowej mieściły się kruchta, izba zarządu i małe mieszkanie sługi kościelnego, w północnej — sala długości 20,6 metra z emporami od południa, wschodu i północy; przy ścianie zachodniej stało podwyższone siedzenie duchownego. Wnętrze było zupełnie proste, bez ozdób, malowane jasnoszaro. Organy wstawiono w nowszych czasach; stały na parterze przed emporą północną.

Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki” zbudowała ona dla domu modlitwy mennonitów w Stogach w 1890 roku organy o 14 głosach. W 1853 roku budynek przedłużono o 14 stóp, podniesiono o dwie stopy i podmurowano na nowo cegłą; mieścił wówczas około 800 osób. Filialny dom modlitwy w Malborku, na 350 miejsc, wzniesiono w latach 1906–1907 i poświęcono 23 czerwca 1907 roku.

Dwie rzeczy w domu modlitwy w Stogach dotyczyły wody i dojazdu. W płaskim stropie urządzono zamykane otwory, żeby przy wysokiej wodzie, gdy ławki kobiece na parterze byłyby nie do użytku, można było słuchać kazania także ze strychu. W pobliżu stał obszerny podjazd z kilkoma rzędami słupów do przywiązywania zaprzęgów i kilka małych domków służących za szatnie; gmina, która się tu zbierała, mieszkała w wielkim rozproszeniu.

Dwanaście cynowych kubków domu modlitwy nosi cechę czystej cyny konwisarza Christopha Liebmanna z Elbląga, po niemiecku Elbing, który w 1771 roku uzyskał obywatelstwo miejskie. Cynowy dzban na wodę do chrztu ufundował w 1793 roku ofiarodawca podpisany inicjałami „L. S. M.”. Gmina miała „Preußische Haus-Bibel”, wydaną w Königsbergu w 1744 roku u Ph. Chr. Kantera, oraz trzy egzemplarze holenderskiej Biblii wydanej w Amsterdamie w 1721 roku.

W kwietniu 1865 roku prasa donosiła, że przed kilkoma dniami w sądzie w Malborku otwarto testament niedawno zmarłego w Elblągu rentiera J. Reimera, mennonity, który jako kupiec dorobił się w Malborku majątku około 500 000 talarów. Z wdzięczności zapisał miastu 20 000 talarów, z których odsetki miały iść na zubożałe rodziny, a ponadto po 1500 talarów kościołowi mennonickiemu w Stogach i kościołowi ewangelickiemu, którego gazeta bliżej nie określiła.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Heubuden 45 budynków mieszkalnych i 431 mieszkańców, w tym 75 ewangelików, 179 katolików, 176 mennonitów i jednego baptystę. Ewangelicy należeli do parafii w Nowym Stawie; katolicy — do parafii w Malborku; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom III, 1882) podaje dla Stogów, po niemiecku Heubuden, 176 mennonitów, 179 katolików, 75 ewangelików i jednego baptystę w 45 domach; parafią był Malbork, a szkoła była na miejscu. We wsi żyły obok siebie trzy wspólnoty; w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku na 450 mieszkańców przypadało 183 katolików, 171 osób w rubryce innych chrześcijan, 95 ewangelików i jeden Żyd. Ewangelicy należeli do parafii w Malborku.

W 1820 roku wśród 301 mieszkańców wsi było 202 mennonitów, w drugiej połowie dziewiętnastego wieku — 176 mennonitów obok 154 katolików i ewangelików razem wziętych, a w 1929 roku sama gmina mennonicka liczyła 1092 członków i 358 dzieci poniżej 15. roku życia.

Kres wspólnoty przyniosło zajęcie wsi przez Armię Czerwoną na początku 1945 roku: mężczyzn oraz część kobiet i dziewcząt wywieziono na roboty przymusowe na Syberię, a pozostali uciekli do Danii, skąd rozjechali się do zachodnich Niemiec, Urugwaju i Kanady. Ostatni starszy gminy Bruno Ewert i diakon Gustav Reimer wyjechali do Urugwaju w 1950 roku. Budynek domu modlitwy przejął Kościół katolicki; obiekt uległ zniszczeniu około 1950 roku.

Cmentarz przetrwał. We wschodniej części wsi zachowała się nekropolia mennonicka z połowy osiemnastego wieku — przykościelny cmentarz w Stogach wzmiankowany jest po raz pierwszy w 1755 roku, a w 1905 roku przejęła go gmina. Leży na prostokątnej parceli podzielonej alejami na sześć kwater i ma kilkadziesiąt nagrobków: kamienne i żeliwne krzyże, stele i cippusy, czyli niskie słupy nagrobne. Najstarszy zachowany to stela Petera Töwsa z 1829 roku; nie ocalała natomiast wzmiankowana u Schmida drewniana stela Jacoba Entza z 1811 roku.

Cmentarz wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-1250 dnia 30 sierpnia 1989 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W drugiej połowie dziewiętnastego wieku podano 176 mennonitów obok 154 katolików i ewangelików razem wziętych, a urzędowy podręcznik z 1869 roku i Słownik geograficzny — 179 katolików i 75 ewangelików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowy Staw (Neuteich) i podaje tu 131 ewangelików.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Heubuden”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 68, 69; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; „Stogi” w katalogu zabytków osadnictwa holenderskiego w Polsce; Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, hasło „Heubuden”, za: Mennonite Encyclopedia, t. 2, s. 730–735; wykaz zabytków wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, województwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 38; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 19 kwietnia 1865 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1, 1999, s. 55.