Stołczno — cmentarz ewangelicki

Stołczno, po niemiecku Stolzenfelde, to dawna wieś szlachecka i majątek w powiecie człuchowskim, położony przy trakcie człuchowskim. Gminna ewidencja zabytków prowadzi tu dwa cmentarze ewangelickie, pod pozycjami 121 i 122, żadnego z nich nie datując ani nie opisując stanu zachowania. W drugiej połowie XVIII wieku majątek należał do rodziny von Wedelstadt i dwóch Kleumannów; przetrwał do pierwszej wojny światowej.

Zachował się zespół dworski: dwór z początku XIX wieku i park z połowy tego stulecia. Do rejestru zabytków wpisano sam park, pod numerem A-1593 z 23 kwietnia 1996 roku. Przynależność prowincjonalna zmieniała się dwukrotnie: Prusy Zachodnie, od 1920 roku Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie, od 1 października 1938 roku prowincja Pomorze.

Ksiądz P. Panske wymienia Stolzenfelde wśród dóbr ziemskich starostwa człuchowskiego, na których w czasach starostów Latalskich powstały nowe zbory luterańskie; dat ich założenia i nazwisk duchownych nie podaje. Ksiądz Jakub Fankidejski zaliczył tutejszy kościół do utraconych. Akta synodu prowincjonalnego arcybiskupa Jana Wężyka z 1628 roku notują, że świątynię zbezcześcili innowiercy, a mimo to — jak pisze Fankidejski — pozostawała w ich spokojnym posiadaniu; wizytator Trebnic w 1653 roku określił to posiadanie jako nieprawne. W topografii Goldbecka z 1789 roku Stołczno, wieś szlachecka z folwarkiem o dwudziestu pięciu dymach, ma kościół luterański — filię kościoła w Bińczu (Bärenwalde) — pod patronatem właściciela. W parafii ewangelickiej w Człuchowie prowadzono dla Stołczna osobne księgi chrztów od 1747 roku, a ślubów i zgonów od 1790.

Harnoch zapisał w 1890 roku, że dawny kościół w Stołcznie rozebrano w dziewiętnastym wieku i nie odbudowano go, a we wsi pozostały dwa dzwony kościelne. W źródłach nie znaleziono miejsca, w którym stał kościół. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 219) zbór ewangelicki istniał tu od około 1628 roku, a pastorzy do XVIII wieku są nieznani; w XVIII wieku Stołczno było prawdopodobnie filią Olszanowa, a Marcin Pflug został w 1707 roku wprowadzony na urząd przez pastora J. Konsa z Drzonowa. Ten sam autor pisze, że na początku XVIII wieku Stołczno należało do Wejherów, a tutejszy filialny zbór podlegał pastorowi z Bińcza, a nie leżącemu bliżej zborowi w Olszanowie (s. 136); pastor z Bińcza obsługiwał zbór w Stołcznie do przełomu XVII i XVIII wieku, a zbór w Olszanowie miał tu filię w 1707 roku (s. 137).

Według pruskich ksiąg hipotecznych Stołczno należało do Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla, od 1763, ściślej 1767 roku, do jego siostry Franziski Albertiny, zamężnej von Somnitz, potem do jej syna Johanna Friedricha von Somnitza, a od 1779 roku do Johanna Krügera. W wykazie wasali z 1774 roku Stołczno figuruje wśród dóbr Franza von Somnitza, a w latach 1775–1776 — jego brata Johanna.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Stolzenfelde jako majątek rycerski. Notował tu 17 domów mieszkalnych i 197 mieszkańców, w tym 171 ewangelików i 26 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Człuchowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1885 roku wykazał w tutejszym obwodzie dworskim 152 mieszkańców, w tym 135 ewangelików i siedemnastu katolików. W obwodzie stało siedemnaście domów i było dwadzieścia osiem dymów, na areale tysiąca pięciuset hektarów. Obwód ten spis przypisał do parafii w Człuchowie, zarówno ewangelickiej, jak i katolickiej; Słownik geograficzny podaje parafię katolicką w Człuchowie. Tutejsza szkoła miała w 1887 roku jednego nauczyciela i pięćdziesięcioro siedmioro dzieci.

Karta cmentarza z 30 października 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte, drzewostan przerzedzony”. Cmentarz o powierzchni czterech arów leżał przy południowej ścianie dziedzińca, w pobliżu zabudowań gospodarczych, w sąsiedztwie sadu; granice dawnego założenia były wtedy czytelne, a układ mogił zatarty. Z zieleni pozostały pojedyncze drzewa — lipa, kasztanowiec, dwa jesiony i klon — oraz murawa.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Rodzin von Wedelstadt i Kleumannów, podawanych dla drugiej połowy XVIII wieku, pruskie księgi hipoteczne przy Stołcznie nie wymieniają.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Człuchów (Schlochau) i podaje tu 58 ewangelików.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 505; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Sztotfeld / Stolzenfelde; ks. P. Panske, Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji, Toruń 1925, s. 22; spis ksiąg metrykalnych prowincji Prusy Zachodnie w opracowaniu Bära, 1908; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 321–322; rejestr zabytków województwa pomorskiego, pozycja A-1593; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Zabytki — Urząd Gminy w Człuchowie; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 217; karta cmentarza w Stołcznie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1364 (s. 130); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 144–145; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 136–137, 219.