Stowięcino — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Stowięcinie, dziś nieczynny, leży na północ od zabudowań, o kilka metrów od czynnego cmentarza komunalnego. Od strony drogi przetrwał fragment ogrodzenia: kamienny cokół z ceglanymi słupkami. Granice północna i wschodnia zatarły się pod uprawami leśnymi, a pozostałości pomników są poprzemieszczane tak, że układu rzędów ani rozmieszczenia kwater nie da się odczytać.

Zachowały się krzyż i stela z lat czterdziestych XX wieku z czytelnymi inskrypcjami, a w zaroślach leży żeliwna tablica wskazująca pochówki z 1846 i 1875 roku. Na całym terenie widać ślady mogił i ułamki kamiennych nagrobków.

W 1784 roku Stowięcino liczyło 18 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim, pod wspólnym patronatem właścicieli dóbr Stowięcino, Górzyno, Czerwieniec i Nieckowo; należały do niego także Podole Wielkie, Wollin, Dargoleza, Rzechcino i inne wsie. W 1784 roku do parafii w Stowięcinie, po niemiecku Stojentin, należał także Czerwieniec (Zierwenz), którego właściciel miał prawo współpatronatu nad kościołem stowięcińskim.

Stowięcino, do 1945 roku Stojentin, a w zapisach dawniejszych Stoyentin (1341), Stoguntin (1379) i Stoyentyn (1402), leżało w powiecie słupskim i od Reformacji było siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto, należącym do Kościoła unii staropruskiej. Do parafii należały między innymi Dargeröse, Gohren, Groß Podel, Neitzkow, Prebendow i Rexin; w 1940 roku parafia liczyła 2745 wiernych.

Kościół wzmiankowano w 1519 roku, a obecna murowana świątynia — z masywem wieży zachodniej — pochodzi z XVII wieku. Ambonę datuje inwentarz zabytków z 1894 roku na 1632 rok. Na dzwonie z 1777 roku obok nazwisk patronów, Jürgena von Wobesera i Carla von Münchowa, widnieje imię tutejszego duchownego: Christian Pomian Pesarovius. Księgi metrykalne parafii prowadzono od 1644 roku; przechowują je dziś archiwa w Pelplinie i berlińskie Evangelisches Zentralarchiv.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Stowięcino w dwóch wierszach, bo wieś dzieliła się na gminę wiejską i obwód dworski. W gminie — pozycja 127, strona 174 — naliczono 194 ewangelików, ani jednego katolika i troje Żydów; obwód dworski, pozycja 302 na stronie 184, liczył 217 ewangelików i ani jednego katolika. Obie jednostki należały do parafii w Stowięcinie, w tym samym okręgu urzędowym i okręgu stanu cywilnego. Obwód dworski nosi w spisie nazwę wsi, a osobna tabela przysiółków wymienia przy nim Emilienhof (cztery budynki, 44 mieszkańców) i Schelow (cztery budynki, 53 mieszkańców).

W dawnej prepozyturze słupskiej parafia należała do tak zwanego okręgu wendyjskiego (Circulus vandalicus). W okręgu tym większość wiernych mówiła po kaszubsku. Duchowni głosili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabożeństwo zaraz po drugim, a do nauki używano polskiej Biblii i polskich podręczników, bo Kaszubi rozumieli polszczyznę; nazwy okręgów zniknęły z urzędowego obiegu przy reformie synodów w 1817 roku.

Według Franza Tetznera ostatnie kazanie po kaszubsku wygłoszono w Stowięcinie w 1816 roku. Tetzner omawia ją osobno wśród parafii powiatu słupskiego — obok Gardny Wielkiej, Rowów, Objazdy, Cecenowa, Smołdzina, Mikorowa, Nożyna, Budowa, Łupawy, Główczyc, Izbicy i Kluk, miejsc, w których w XIX wieku żyła mowa słowińska. Raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego, podaje, że kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku. Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie.

Kilka wiadomości o tutejszym duszpasterzu z przełomu wieków przechowała prasa. Pastor o nazwisku Meibauer jest poświadczony w Stowięcinie już w styczniu 1885 roku; zapewne ten sam Meibauer, jako pastor i powiatowy inspektor szkolny, otrzymał w październiku 1903 roku Order Czerwonego Orła czwartej klasy. W czerwcu 1912 roku padł ofiarą napaści, o której pisała „Berliner Börsen-Zeitung”: sołtys Hein z Czerwieńca, któremu przed pewnym czasem zmarła żona, przyszedł do Stowięcina i domagał się od pastora wiadomości o niej, a gdy duchowny przypomniał mu, że przed kilkoma tygodniami sam ją pochował, Hein dwukrotnie uderzył go laską w głowę. Lekarz stwierdził u ciężko rannego pastora pęknięcie czaszki; przed dalszą przemocą uchroniło go nadejście nauczyciela, a napastnika, który — jak pisano — postradał zmysły po stracie żony, odwieziono do zakładu dla obłąkanych w Sonnenburgu.

W maju 1917 roku Meibauer, już pastor w stanie spoczynku, nadal mieszkający w Stowięcinie, otrzymał Order Korony trzeciej klasy. W lipcu tego roku posadę ogłoszono do natychmiastowego obsadzenia: parafia miała jeden kościół i 3185 dusz, ogłoszenie nazywało ją „kirchliche Gemeinde”, czyli gminą przywiązaną do Kościoła, i zachwalało dobrą plebanię z elektrycznym światłem oraz piękny ogród, a zgłoszenia przyjmował przedstawiciel patronatu, rotmistrz von Below z Górzyna.

Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono, a świątynię przejęli katolicy — dziś jest to kościół pod wezwaniem świętego Stanisława w diecezji pelplińskiej.

Obsadę tutejszej parafii w ostatnich latach jej istnienia odnotowywał urzędowy organ konsystorza pomorskiego. Posada należała do patronatu prywatnego i wchodziła w skład okręgu kościelnego Stolp-Altstadt. W 1937 roku pastor Wilhelm Lüderwaldt odszedł ze Stowięcina do Świdwina (Schivelbein) z dniem 15 maja, a zwolnione miejsce ogłoszono do obsadzenia. Wcześniej, w 1928 roku, wieś objęło duszpasterstwo głuchoniemych powierzone nadproboszczowi Rohdemu z Lęborka — obok Cecenowa, Główczyc, Izbicy, Skórowa, Łupawy i Mikorowa.

Według Wojciecha Skóry, gdy w 1943 roku powołano do wojska tutejszego pastora Rudolfa Kauna, jego żona Martha Kaun, nauczycielka, przejęła pracę z dziećmi i dokonywała konfirmacji, a od grudnia 1945 roku, już po wkroczeniu Armii Czerwonej, prowadziła całą pracę parafialną i wszystkie obowiązki urzędowe aż do wysiedlenia w 1947 roku.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1022; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 roku); Stowięcino — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim, s. 87; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 28–29 i 146; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1008; „Der Reichsbote” (Berlin), 25 stycznia 1885 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 31 października 1903 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Börsen-Zeitung” (Berlin), 28 czerwca 1912 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 19 maja 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 27 lipca 1917 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946). Rekonesans badawczy”, „Przegląd Zachodniopomorski” 40, 2025, s. 149.