Straszyn — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Straszynie, po niemiecku Straschin, leży w gminie Pruszcz Gdański, przy ulicy Poprzecznej 24. Do 1945 roku wieś należała do powiatu Wyżyny Gdańskiej (Kreis Danziger Höhe): do 1920 roku w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku. Miała charakter majątkowy — był to obszar dworski Straschin, w 1929 roku połączony w Straschin-Prangschin, czyli Straszyn-Prędzieszyn. W latach 1939–1945 Straszyn leżał w Rzeszy, w okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie.

W 1454 roku Nicolaus von Straschin był chorążym szlachty okręgu gdańskiego. Do parafii świętego Wojciecha Straszyn należał u schyłku szesnastego wieku. W wizytacji tej parafii, w wykazie wsi parafialnych, wieś zapisano krótko: szlachecka, dwadzieścia pięć łanów, nic nie płacą, prawuje się z nimi. Kilka sąsiednich wsi z tej samej listy zalegało wtedy podobnie, od wielu lat. Według Johna Muhla Straszyn należał do około osiemnastu dóbr szlacheckich Wyżyny Gdańskiej, które według przywilejów krzyżackich winne były dziesięcinę katolickiemu kościołowi w Świętym Wojciechu (St. Albrecht); luterańscy właściciele tych dóbr odmawiali jej od czasów Reformacji, lecz wyrok Trybunału Koronnego w Piotrkowie z 1648 roku rozstrzygnął spór na ich niekorzyść.

Według Muhla Straszyn figuruje w wykazie tych dóbr z 1667 roku. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 62) w połowie XVII wieku mieszkały w województwie pomorskim dwie rodziny ariańskie, Arciszewscy i Iwaniccy, a w 1660 roku młodociani właściciele Straszyna, bracia Iwaniccy, przeszli na kalwinizm. Ten sam autor wymienia duchownych ariańskich w Straszynie (s. 227–228): w 1618 roku Jana Franka; Marcina Ruara, który po ostatecznym usunięciu z Gdańska w 1643 roku przeniósł się do Straszyna i pracował tu jako duchowny niemiecki do końca życia (zmarł w 1657 lub 1658 roku); jego pomocników — Andrzeja Wiszowatego, który przebywał w pobliskich Buszkowach od 1648 roku do zimy 1649 roku, Fausta Morsztyna (w latach 1650–1652) i Jeremiasza Felbingera (krótko w 1655 roku); wreszcie Jana Crella-Spinowskiego młodszego, który przybył w 1654 roku jako pomocniczy duchowny polski i żył jeszcze w 1660 roku.

Polskojęzycznych ewangelików w Straszynie autor odnotowuje też w rozdziale o języku i wyznaniu (s. 170).

Ksiądz Jakub Fankidejski notuje, że w drugiej połowie osiemnastego wieku utrzymywał w Straszynie kaplicę domową Michał Skórzewski, podkomorzy poznański. Michał Skórzewski był żonaty z Ludwiką Czapską; według Fankidejskiego kaplicę utrzymywał zarówno dla własnej potrzeby, jak i dla licznych poddanych. Podobne kaplice urządzili oboje także w Bąkowie przy Warlubiu i w Paleszkach.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Straschin 20 budynków mieszkalnych i 216 mieszkańców, w tym 91 ewangelików, 124 katolików i jednego mennonitę. Ewangelicy należeli do parafii w Juszkowie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku notuje w obszarze dworskim Straszyn 272 mieszkańców: 134 ewangelików i 138 katolików; ewangelicy należeli do parafii w Juszkowie, katolicy do świętego Wojciecha. Słownik geograficzny podaje dla 1885 roku te same liczby: 138 katolików i 134 ewangelików. W źródłach nie znaleziono kościoła we wsi; działała w niej szkoła ewangelicka, którą Harnoch wymienia wśród szkół parafii w Juszkowie (Gischkau).

Krajowa ewidencja zabytków (karta cmentarza z 1986 roku) określa obiekt jako „cmentarz ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki” i datuje na drugą połowę dziewiętnastego wieku. Powiatowy program opieki nad zabytkami notuje „cmentarz przykościelny, dawny ewangelicki”, założony w dziewiętnastym wieku, z częściowo zachowanym starodrzewem, uporządkowany. Pod tym samym adresem stoi dziś kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem świętego Jacka Odrowąża.

Zachowanym śladem dawnej wspólnoty są grobowiec i zabytkowe płyty nagrobne właścicieli majątku; źródła wiążą je z ewangelicką rodziną Tiedemannów, posiadaczy między innymi Prędzieszyna, Goszyna i Rusocina. Według tych źródeł szczątki i płyty odnaleziono prawdopodobnie przy budowie współczesnego kościoła. Cmentarz objęty jest gminną ewidencją zabytków; w rejestrze zabytków województwa pomorskiego nie figuruje. W wojewódzkiej ewidencji zabytków Straszyn ma dwie pozycje: pod numerem 156 cmentarz przy ulicy Poprzecznej, a pod numerem 157 relikty grobowca rodziny Kitzkatz przy ulicy Młyńskiej, na części działki leśnej 43/16.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Juszkowo (Gischkau) i podaje tu 122 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 108; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 185; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 (hasło Gischkau); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Danziger Höhe, s. 26–27, poz. 92; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae” (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu), wizytacja parafii świętego Wojciecha; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61–62, pozycja 315; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 107; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 62, 170, 227–228.