Strzelino — cmentarz ewangelicki

Strzelino (po niemiecku Groß Strellin) miało cmentarz ewangelicki wokół tutejszego kościoła, którego prostokątny korpus sięga XV wieku. Granice cmentarza przykościelnego wyznaczają do dziś stare dęby, a od wschodu i zachodu świerkowy starodrzew. W części północnej i zachodniej teren jest wzdłuż granic nieco wyniesiony. Obszar jest wyodrębniony, ale bardzo zarośnięty.

W 1277 roku książę Mściwój darował Strzelino Miroslausowi Roswaroviz, a wieś weszła w skład dóbr klasztoru norbertanów w Białobokach. Po Reformacji Strzelino należało do domeny słupskiej, a pod koniec XVII wieku sprzedano je rodowi von Below. W drugiej połowie XVIII wieku wieś przeszła w ręce rodziny Machów, którzy rezydowali tu do 1945 roku. W 1784 roku Strzelino liczyło 21 dymów i miało nauczyciela. Tutejszy kościół był filią Charnowa (Arenshagen) w synodzie słupskim; wcielone było do niego Strzelinko (Klein-Strellin). Kontrybucję i furaż rozliczano przy kasie własności miejskiej Słupska.

Na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku zachowały się tu liczne mogiły, a wśród nich kilka żeliwnych krzyży z czytelnymi inskrypcjami z początku XX wieku oraz żeliwne ażurowe ogrodzenia mogił. Według monografii dawnych cmentarzy powiatu słupskiego nie przetrwał żaden z tych elementów, a kamienne postumenty i pomniki przemieszczono i porozbijano. Inwentaryzacja z 2020 roku notuje zniszczone części postumentów i jeden nagrobek z inskrypcją. Inwentaryzacja Słupskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego „Gryf” z 2023 roku odnotowała krzyż żeliwny i trzy granitowe podstawy pod krzyże, a w dalszej części nagrobek granitowy, kamienną stelę oraz około dwudziestu fragmentów nagrobków i podstaw; kilka żeliwnych krzyży zabezpieczono z myślą o przyszłym lapidarium.

Drugi cmentarz to nekropolia rodowa w parku przy dworze, zaznaczona na mapie z 1836 roku. Zachowała się szczątkowo — pozostały po niej ślady ceglanego grobowca albo kaplicy, sześć granitowych podstaw i kamienny ułomek nagrobka. Po trzeciej, zaginionej nekropolii nie ostał się żaden ślad.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął Strzelino w dwóch wierszach: gmina wiejska liczyła 118 ewangelików, obwód dworski 197, bez katolików. W 1939 roku Strzelino liczyło 331 mieszkańców; poza siedmioma katolikami wszyscy byli ewangelikami, należącymi do parafii w Charnowie.

W 1879 roku majątek Gross-Strellin, liczący 540 hektarów, z cegielnią, należał do Macha. W księgach adresowych z lat 1905–1911 jako właściciel figuruje porucznik Emil Mach, a w 1928 roku rotmistrz Rudolf Mach, który miał 707 hektarów.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Inwentaryzacja z 2020 roku przyjmuje, że cmentarz powstał wokół świątyni najpewniej wraz z budową kościoła, którą datuje na XIV wiek, a na przełomie XIX i XX wieku leżał nieco na zachód od niej. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego uważa, że założono go najprawdopodobniej na przełomie wieków w centrum wsi, nieopodal szachulcowego kościoła; wskazują na to pochówki udokumentowane przez słupską delegaturę urzędu konserwatorskiego. Wcześniejszy projekt inwentaryzacyjny zapisał, że po cmentarzu rodowym nie ma śladu, a opis z 2023 roku wymienia jego szczątki.

Źródła: „Zapomniane cmentarze Gminy Słupsk. Inwentaryzacja — rewaloryzacja — upamiętnienie”, wystawa Stowarzyszenia „Słupia”, tekst A. Stachowiak, Swołowo 2020 (program NID „Wspólnie dla dziedzictwa”); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170–171, poz. 44 i s. 178–179, poz. 215; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło Strzelino; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1008–1009; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 192–193; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 170; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 184; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 168.