Strzepcz — cmentarz ewangelicki

Strzepcz (po niemiecku Strepsch) leży dziś w gminie Linia, a w czasach pruskich należał do powiatu wejherowskiego — Kreis Neustadt in Westpreußen — w rejencji gdańskiej i prowincji Prusy Zachodnie. Odrębnego cmentarza ewangelickiego w Strzepczu źródła nie potwierdzają. Agathon Harnoch, zamykając w 1890 roku wykaz miejscowości parafii smażyńskiej — Strzepcz jest w nim wymieniony — dodaje, że cmentarz tej parafii jest jeden i leży w Smażynie. Ewidencja zabytków wymienia w gminie Linia cztery dawne cmentarze ewangelickie: w Niepoczołowicach, Osieku, Smażynie i Zakrzewie, a w Strzepczu wyłącznie cmentarz parafialny rzymskokatolicki przy ulicy Księdza Rotty.

Katolicką parafię świętej Marii Magdaleny Strzepcz miał w 1398 roku; obecny kościół pochodzi z 1821 roku, a księgi metrykalne parafii sięgają 1665 roku. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku notuje Strzepcz jako wieś z kościołem, liczącą 14 łanów, z których sześć stało pustych; podatek za rok 1571 — od ośmiu łanów osiadłych, dwóch zagrodników i dwóch karczem dziedzicznych — zapłacił starosta mirachowski Jakub Szczawiński. Wizytacja z 1584 roku zastała tę parafię bez proboszcza. Strzepcz był wsią królewską w starostwie mirachowskim, prawo patronatu miał Jakub, starosta mirachowski — wydawca wizytacji rozpoznaje w nim Jakuba Szawińskiego, który objął urząd po ojcu Mikołaju w 1576 roku; Schultz wylicza Strzepcz wśród czynszowych wsi starostwa królewskiego, obok Linii, Miłoszewa i Zakrzewa.

Kościół był drewniany; tylna część miała znaki poświęcenia, chór budowano wówczas od nowa. Ołtarz główny, także drewniany, zdobiły duże figury Zbawiciela, Marii Magdaleny i świętej Anny, dochodów kościół nie miał żadnych, a nabożeństwa odprawiał tu czasem ksiądz Adam, proboszcz w Sierakowicach. Wizytacja zapisała, że parafianie mieszkali w dziewięciu niewielkich wsiach i wszyscy byli katolikami — z wyjątkiem żony karczmarza w Strzepczu. Zmarłemu wcześniej proboszczowi wizytator kazał oczyścić się przed Bogiem z zarzutu odstępstwa i konkubinatu; pozostawione po nim dobra zabrał starosta mirachowski, któremu — jak powiadano — proboszcz je zapisał, ale testamentu miejscowy ordynariusz nie potwierdził.

Lustracja królewszczyzn z 1664 roku zastała Strzepcz na jedenastu włókach. Sołectwo dawno obrócono na folwark, a z dwóch gburów nie został żaden; mieszkało tu sześciu ogrodników i czterech zdunów, a z dwóch karczem pozostała jedna, szynkująca piwo pańskie. Kościół był z nadania królewskiego (collationis regiae), a pleban skarżył się, że osiem osiadłości, które dawniej dawały mu tacę, obrócono na folwark. W tym kościele zbierały się sejmiki partykularne powiatu mirachowskiego. Przy kościele działał szpital na siedem osób, założony przez Zygmunta Szczepańskiego, ówczesnego starostę mirachowskiego, utrzymywany z procentu od 1500 złotych zapisanych na ratuszu w Lęborku. Tacę do Strzepcza dawały wtedy także Linia i Smażyno.

Harnoch zapisał, że w okolicy Smażyna Reformacja wprawdzie się przyjęła, ale na początku XVII wieku została stłumiona, i że w czasie ucisku tutejsi ewangelicy pielgrzymowali do pewnego kamienia nad graniczną rzeczką Łebą w lesie, żeby przy nim duchowny z Pomorza udzielał im chrztu i ślubu. Później należeli częścią do Bolszewa, częścią do pomorskiej parafii w Dzięcielcu (Dzincelitz).

W 1702 roku wizytator naliczył w Strzepczu i Sianowie razem około tysiąca katolików i około trzystu „heretyków”. W 1766 roku archidiakon Złocki zanotował w parafii 118 luteranów, bez własnego domu modlitwy.

Własnej świątyni ewangelicy tu nie mieli — należeli do parafii w Smażynie (Smazin) w diecezji wejherowskiej. W 1862 roku siedmiu właścicieli ziemskich okręgu zawiązało komitet budowy kościoła w Smażynie; najpierw postawiono murowaną plebanię, a w jej dolnej, obszerniejszej części urządzono salę modlitewną, i tam w Niedzielę Wielkanocną, 20 kwietnia 1862 roku, pierwszy wikariusz parafialny Wilhelm Fischer wygłosił kazanie inauguracyjne. Kamień węgielny położono 24 lipca 1864 roku, a kościół poświęcono 19 listopada 1865. Był to ceglany budynek gotycki, dłuższy niż sto stóp, ze smukłymi szkarpami, wąskimi a wysokimi, sprzężonymi oknami i wysuniętym, zamkniętym ośmiobocznie chórem; wieża mierzyła sto dziesięć stóp, dzwonów było trzy, a organy z 1866 roku miały trzynaście głosów. Chrzcielnicę ofiarowało kobiece Towarzystwo Gustawa Adolfa ze Szmalkaldów.

Parafia liczyła około 900 dusz; dla ruchu kościelnego Harnoch podaje 43 chrzty, pięć ślubów, 586 komunikujących i 25 pogrzebów rocznie — te same liczby wydrukował stronę wcześniej dla parafii w Rumi (Rahmel).

Trzysta lat po pierwszej wizytacji katolicy stanowili nadal prawie całą ludność wsi. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku i Słownik geograficzny podają zgodnie 506 mieszkańców w 61 domach: 491 katolików, dziewięcioro ewangelików i sześć osób wyznania mojżeszowego. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wieś liczyła 502 mieszkańców, a jedynymi ewangelikami było piętnastu Niemców — tak podał Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 616 osób; po niemiecku mówiło 48 mieszkańców, w tym 24 ewangelików.

Parafia w Smażynie przestała działać po 1945 roku, tamtejszy kościół i cmentarz przejął Kościół rzymskokatolicki.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W rejestrze poboru z 1570 roku starostą mirachowskim jest Jakub Szczawiński, a wydawca wizytacji rozpoznaje w patronie Jakuba Szawińskiego.

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 454–455; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, dekanat mirachowski, 1584 (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 326, 396; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (1766); „Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664”, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Mańkowski, Fontes TNT 32, Toruń 1938, s. 380, 384; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 66; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 260.