Studzienice — cmentarz ewangelicki

Studzienice (Stüdnitz), wieś kaszubska w dawnym powiecie bytowskim, notowane są od 1335 roku jako villa Studenicz i dzieliły się na część królewską i szlachecką. Dokument z 1335 roku przytacza Cramer: komtur zakonny Otto, urzędujący w zastawnym zamku w Słupsku, nadał czcigodnemu mężowi Augustowi Harmanowi czwartą część dóbr studzienickich w zamian za osiem włók w dobrach sąbinowskich; dwa lata później komturem słupskim był Otto von Brein. Cramer zapisał też, jaka szlachta tu siedziała: w ziemi bytowskiej żyli panowie bardzo ubodzy, utrzymujący się ledwie z niewielkiego dochodu ze swoich włók — w Gostkowie Wielkim i Małym, w Czarnej Dąbrowie, właśnie w Studzienicach, w Rekowie i Trzebiatkowej.

W sprawie pochodzenia dawnego kościoła źródła podają różne wiadomości. W 1637 roku kościół odebrano ewangelikom; odtąd był katolicką filią parafii w Ugoszczy, a od 1640 roku pozostawał w komendzie proboszcza parchowskiego. Wizytacja z 2 grudnia 1686 roku odnotowała tu kaplicę Trójcy Świętej — całą drewnianą, z wieżą i jednym dużym dzwonem — w której nabożeństwo odprawiał co czwartą niedzielę proboszcz z Parchowa; uposażenia kaplica nie miała żadnego.

Studzienice były jedyną wsią ziemi bytowskiej, której autor rozprawy przypisuje ludność katolicką jeszcze sprzed 1637 roku. W monografii powiatu bytowskiego z 1938 roku czytamy, że w 1657 roku żadna wieś starostwa bytowskiego nie miała katolickich mieszkańców — poza kilkoma katolikami w Studzienicach. Także w opisie Pomorza z 1784 roku Studzienice są wyjątkiem na tle całego dystryktu bytowskiego. Stał tu kościół rzymskokatolicki, filia parafii w Ugoszczy, a wcielono do niego Kłączno, Prądzonkę, Przewóz oraz katolickich mieszkańców Somin. Przy opisie Bytowa autor tego dzieła zaznacza, że we wszystkich wsiach dystryktu mieszkają sami ewangelicy — z wyjątkiem Studzienic (stan z 1779 roku).

W 1784 roku Studzienice leżały milę na południowy wschód od Bytowa, nad wielkim jeziorem, w okolicy górzystej, przy trakcie z Miastka do Gdańska. Wieś była podzielona: w części królewskiej mieszkali sołtys wolny, trzech gospodarzy, kowal, karczmarz i lennik dzierżawiący letni połów ryb (dziewięć dymów), a część szlachecka składała się z sześciu małych folwarków (11 dymów). Kościół katolicki był filią Ugoszczy; należały do niego wsie Klonzen, Prondsonke i Przywos oraz katoliccy mieszkańcy Somin.

Ewangelicy należeli do parafii w Sominach, a własną świątynię postawili w 1890 roku: murowaną kaplicę pośrodku wsi, o wnętrzu 8,40 na 7,50 metra, z dwoma stalowymi dzwonami z odlewni Bochumer Verein; dzwonnicę dostawiono w 1937 roku. Inwentarz archiwów parafialnych wymienia akta budowy i napraw kaplic filialnych parafii w Sominach — w Studzienicach i Lasce — z lat 1902–1914 (dowody do kaplicy studzienickiej sięgają 1895 roku), akta służby kościelnego i organisty w obu filiach z lat 1900–1923 oraz nauki religii prowadzonej tam od 1851 do 1900 roku. Osobno prowadzono akta osobowe nauczycieli studzienickiej szkoły z lat 1853–1897 i sprawozdania z jej egzaminów.

Kościół opisano w inwentarzu zabytków z 1938 roku dokładnie: przy wschodnim wylocie wsi, na niskim wzgórzu cmentarnym z murem oporowym z narzutowych głazów, budowla z bali zamknięta trzema ósmymi, 7,50 na 20,35 metra, z zakrystią od północy i wbudowaną kwadratową wieżą. Wieża miała hełm z latarnią ośmioboczną, gałkę i chorągiewkę z datą 1765 i krzyżem, a szalowany płaski strop nawy zdobiło przedstawienie Trójcy Świętej. Na części desek szalunku nawy, w zakrystii i na słupkach latarni zachowały się ryte znaki geometryczne i ornamentalne, których znaczenia nie udało się wtedy wyjaśnić. Świątynia spłonęła wraz z całym wyposażeniem 18 stycznia 1937 roku; inwentarz ogłosił opis sporządzony w czerwcu 1934 roku.

Wieś pozostawała w większości katolicka. W 1885 roku mieszkały tu 484 osoby — 369 katolików, 107 ewangelików i ośmioro Żydów. Spis z 2 grudnia 1895 roku naliczył 502 mieszkańców, w tym 114 ewangelików. W 1912 roku Studzienice liczyły 567 mieszkańców, a w 1925 roku 407, wśród nich 257 katolików, 149 ewangelików i jednego Żyda. W marcu 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona, a ludność niemiecką wysiedlono.

W październiku 2026 roku w Studzienicach stał pamiątkowy głaz z tablicą, którą w 2021 roku ufundowało „Społeczeństwo Studzienic”. Tablica głosi, że w tym miejscu od 1615 roku stał kościół, który spłonął w 1937 roku, a w pożarze zginął Bruno Weilandt; upamiętnia go i innych strażaków „spoczywających na tym cmentarzu”. Obok stoi żeliwny krzyż z niemieckim napisem „Hier ruhet in Gott unser lieber Sohn u. Bruder Bruno Weilandt” i datami 20 listopada 1911–31 stycznia 1937 oraz dzwonnica z dwoma dzwonami.

Tablica nie mówi, jakiego wyznania był spalony kościół z 1615 roku, a ewangelicy zbudowali swoją kaplicę w 1890 roku. Cmentarz przy tym miejscu jest dziś cmentarzem katolickim. Mieszkańcy, pytani w październiku 2026 roku, mówili, że kiedyś mogły tu być także groby ewangelickie, ale nie został po nich żaden ślad, i że innego cmentarza w Studzienicach nie ma. Osobnego cmentarza ewangelickiego w terenie nie ma, a źródła nie wskazują, gdzie chowano tutejszych ewangelików. W środku wsi stoi ceglana kaplica z sygnaturką; napisu, który wiązałby ją z kaplicą ewangelicką z 1890 roku, na niej nie ma.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według autora rozprawy o tutejszej kontrreformacji dawny kościół w Studzienicach był fundacją ewangelicką z 1611 albo 1615 roku, a nie świątynią pokatolicką; inwentarz zabytków z 1938 roku przypisuje jego założenie w 1615 roku księciu Franciszkowi. Wykaz świątyń ziemi bytowskiej sporządzony za Cramerem zalicza go jednak do budowli z czasów krzyżackich i wymienia jako publiczną kaplicę wiejską poświęconą Świętej Trójcy, filię Ugoszczy.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 840; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1041 i 1059; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); oględziny terenowe, fotografie i relacje mieszkańców zebrane podczas wizyty autora atlasu, 5 października 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059, 1089.