Subkowy — cmentarz ewangelicki

Cmentarz po ewangelickiej mniejszości Subków leży przy ulicy Spółdzielczej, na działce 342/2; ewidencja opisuje go jako „poniemiecki (dawny ewangelicki)”. Mniejszość tę tworzyli protestanci Kościoła krajowego, luteranie i unijni — potomkowie Niemców z czasów pruskich. Na nabożeństwa chodzili do Rudna (Rauden), gdzie miała siedzibę ich parafia.

Subkowy (po niemiecku Subkau) to rdzennie polska i katolicka wieś kociewska w dawnym powiecie tczewskim (Kreis Dirschau), w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie. Parafia rzymskokatolicka świętego Stanisława istnieje tu od 1301 roku, a wieś była własnością biskupów włocławskich. Po pierwszym rozbiorze, w 1772 roku, wieś przeszła pod panowanie pruskie; w latach 1920–1939 była w granicach II Rzeczypospolitej, na obszarze zwanym korytarzem, od 1939 do 1945 roku pod okupacją niemiecką, a po wojnie w Polsce.

Wieś należała od czasów książęcych do biskupów kujawskich, a w tutejszym kościele odbywały się diecezjalne sobory duchowieństwa pomorskiego. Kaplicę biskupią na folwarku wspomina dokument lokacyjny biskupa Gerarda z 1301 roku; późniejsze wizytacje o niej milczą, bo nie podlegała proboszczowi. Kaplicę w Subkowach wymieniają źródła w 1301 roku, plebana Johannesa w 1309; prezbiterium tutejszego kościoła świętego Stanisława pochodzi z około 1300 roku. W Subkowach wystawiono 28 listopada 1391 roku dokument, w którym Henryk, elekt biskupstwa włocławskiego, zatwierdził rozporządzenia dla ubogich przebywających na dworze przy kościele świętego Jerzego na przedmieściu Gdańska i przyznał czterdziestodniowy odpust wszystkim, którzy temu dziełu pomogą. Oryginał z pieczęcią przechowuje archiwum miasta Gdańska.

Z trzech dzwonów tylko największy był w 1885 roku stary: bez ozdób, z gotycką inskrypcją minuskułą u korony — „lobe ihesu christe unde marien in die ere sancte Stancelae im jar MCCCCXCIX”, czyli z roku 1499.

Subkowy bywały też miejscem kar kościelnych. Protokół wizytacyjny z 1583 roku odnotowuje proboszcza z Mechowa, który od 1558 roku łamał śluby kapłańskie i mimo kar odbytych w Subkowach nie dał się naprawić; znoszono go dlatego, że uznawał przynajmniej zwierzchność kościelną, a przy ówczesnym braku duchownych jego miejsce zająłby zapewne otwarty protestant. Rok później, w 1584, wizytację trzech pomorskich dekanatów wiejskich — Małej Wyspy, tczewskiego i starogardzkiego — prowadził z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego Sebastian Ływeczki, ówczesny proboszcz subkowski („parochus Sobkoviensis”). W jej trakcie odebrano pewnemu Jerzemu Kreczmierowi dwanaście ksiąg heretyckich i wszystkie spalono w Subkowach.

Kolejne wizytacje mierzą tutejszą mniejszość ewangelicką w liczbach. W wizytacji z 1649 roku Subkowy figurują jako wieś biskupa włocławskiego z murowaną świątynią; w tej samej księdze wizytator opisuje, jak w sąsiednich parafiach odzyskiwano kościoły z rąk innowierców po 1596 roku. W 1702 roku archidiakon Szembek naliczył w parafii subkowskiej tysiąc katolików zobowiązanych do komunii wielkanocnej i zaledwie pięciu luteranów. W wizytacji generalnej z lat 1765–1766 zapisano 54 luteranów oraz jednego kalwinistę — szlachcica Wilamowicza z żoną; katolików było wtedy 570 mężczyzn, 660 kobiet i 70 dzieci.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Subkau jako wieś królewską z 21 gospodarstwami chłopskimi i 26 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 93 budynki mieszkalne i 1126 mieszkańców, w tym 106 ewangelików i 1020 katolików. Osobno opisywał królewską domenę Subkau ze 119 mieszkańcami, w tym 37 ewangelikami i 82 katolikami. Ewangelicy należeli do parafii w Rudnie; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Ludność rosła nierówno — 381 osób w 1818 roku, 1126 w 1869, 1055 w 1905 i 1497 w 1943; dla lat 1818, 1905 i 1943 nie zachowało się rozbicie wyznaniowe, a dla 1869 roku podaje je urzędowy podręcznik rejencji, przytoczony wyżej. Zachowało się natomiast dla roku 1885. Spis powszechny z 1 grudnia wykazał w Subkowach 1134 mieszkańców, w tym 986 katolików, 145 ewangelików i trzech Żydów (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 30). Ten sam spis wskazuje parafię ewangelicką w Rudnie.

Największym gruntem w Subkowach była państwowa domena (około 260–300 hektarów), którą w 1891 roku dzierżawił nadamtmann Richard Mix, a w latach 1903–1912 Horst Lewandowski; resztę wsi stanowiły gospodarstwa po 50–175 hektarów. Po 1920 roku domena stała się dobrem skarbowym, a w 1928 roku do największych gospodarzy należeli Zygmunt Wieszczycki, Karol Roloff i Otto Öhlmann z Małych Subkowów. W latach 1929 i 1937 grunty kilku tutejszych właścicieli wpisano do wykazów przymusowego wykupu, a do 1938 roku przymusowo wykupiono 205 hektarów z gruntów rodziny Oehlmann w Subkowach i Małym Garcu.

Karta cmentarza z 15 listopada 1984 roku stwierdza krótko: „Pozostały tylko 1 /jeden/ nagrobek z datą”. Cmentarz, założony na początku dwudziestego wieku i zajmujący piętnaście arów, leżał przy drodze z Subkowów do Małej Słońcy, a jego układ był już wtedy nieczytelny. Zachowało się około dwudziestu pięciu mogił ziemnych, kapliczka z figurą oraz dwanaście jesionów po dawnej alei, najstarszy zaś czytelny nagrobek nosił datę 1941 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 137 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; wojewódzka ewidencja zabytków — Białe Karty cmentarzy Pomorza; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, zeszyt II, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 202; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880 (dzieje parafii i własność biskupów włocławskich); P. Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, Bd. 4: Urkunden, nr 108; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 333 (wypis z wizytacji archidiakona Szembeka, 1702); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G61, s. 230–231; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649); J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Pr. Stargard” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885, s. 254–255; karta cmentarza w Subkowach, oprac. S. Grochowski, Z. Grochowska, G. Olszewska, Gdańsk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycje 251 i 252; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 76; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 20; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34; „Księga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej”, 1923, s. XXXVII; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 21; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 210; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 211; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 213; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1938, nr 16; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1216; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.