Sucha Huta — cmentarz ewangelicki

Sucha Huta (po niemiecku Trockenhütte) to niewielka, leśna miejscowość na Wyżynie Gdańskiej, dziś w gminie Przywidz. Po tutejszej wspólnocie został cmentarz ewangelicki przy ulicy Beskidzkiej, na działce nr 76/3, ujęty w gminnej ewidencji zabytków Przywidza, a w wojewódzkim wykazie cmentarzy — pod pozycją sto pięćdziesiątą dziewiątą. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Beskidzkiej. W żadnym z tych wykazów nie podano daty założenia cmentarza.

Po 1945 roku cmentarz przestał być używany.

John Muhl zalicza tę wieś do dwunastu wsi hutniczych Wyżyny Gdańskiej, osad wyrosłych z chat wypalaczy węgla drzewnego, wapna i potażu oraz smolarzy. W dwóch odczytach znany jest pruski kataster z początku lat siedemdziesiątych XVIII wieku: u Johna Muhla i w protokołach ogłoszonych przez H. Schucha. Muhl notuje przy Trockenhütte zdanie „wszyscy mieszkańcy byli ewangelikami”: wieś należała do starostwa skarszewskiego, liczyła 10,9 łana chełmińskiego i dwunastu gospodarzy bez przywilejów, a nadto dwóch tkaczy i dwóch komorników. W Trockenhütte sołtysował wtedy Christian Drews, a nazwiska gospodarzy — Drews, Zube, Schulz, Glienke, Neubauer — powtarzają się w całej okolicy. Protokoły katastralne ogłoszone przez H. Schucha podają dwunastu chłopów i czterech komorników, „którzy wszyscy są luteranami”, dziesięć włók i dziewięć mórg wymierzonej ziemi, dwieście dwadzieścia talarów czynszu.

Muhl podaje w tej samej rubryce 220 florenów czynszu gruntowego od gospodarzy i 30,81 talara kontrybucji od nich, dwóch tkaczy i dwóch komorników.

W 1780 roku odnotowano tu 56 ewangelików i ewangelicką szkołę. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku wieś chłopska Trockenhütte z 19 gospodarstwami chłopskimi i 15 zagrodami chałupniczymi liczyła 259 mieszkańców, w tym 253 ewangelików, pięciu katolików i jednego Żyda. Stało w niej 35 budynków mieszkalnych. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Skarszewach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Odnotowano tu także szkołę ewangelicką i karczmę.

W 1885 roku wykaz gmin naliczył we wsi 354 mieszkańców — 344 ewangelików i dziesięciu katolików, a spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 301 mieszkańców, z czego 280 wyznania ewangelickiego i dwunastu katolików; niemiecki jako język ojczysty podali wszyscy.

Przynależność parafialną i powiatową podają spisy urzędowe i Słownik geograficzny. Wieś leżała w powiecie kościerskim, po niemiecku Kreis Berent: tak umieszcza ją wykaz gmin z 1885 roku na stronach czterdziestej drugiej i czterdziestej trzeciej pod pozycją sto czwartą oraz spis z 1910 roku pod pozycją sto ósmą. Przywidz leżał w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus). Parafia ewangelicka zmieniała się w czasie: w 1885 roku były to Skarszewy. Przywidz, gdzie kościół ewangelicki wzniesiono w latach 1830–1832, nie występuje przy Suchej Hucie w żadnym z tych spisów. Katolicy należeli do parafii w Skarszewach, a pocztę wieś miała w Przywidzu.

W 1939 roku okolica weszła w skład powiatu ziemskiego Danzig (Landkreis Danzig). W 1910 roku parafią ewangelicką był Nowy Wiec, po niemiecku Neu Fietz.

Karta cmentarza z października 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Zły. Nagrobki zniszczone, zachowanych niewiele napisów epitafijnych”. Z blisko czterdziestu mogił ziemnych i umocnionych pozostały wtedy dwa nagrobki wolnostojące i kilka krzyży żeliwnych, a teren, otoczony dokoła kamiennym obwałowaniem, zarastał samosiewem klonu i lipy; najstarszy czytelny napis nagrobny nosił datę 25 października 1895 roku i należał do Carla Rexina.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W wykazie gmin z 1885 roku wieś liczy 354 mieszkańców, w tym 344 ewangelików, a Słownik geograficzny podaje dla tego roku 550 mieszkańców, w większości katolików; do gminy należała też wieś Gosen.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Skarszewy (Schöneck) i podaje tu 280 ewangelików.

Źródła: John Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 8, 103, 194; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku — Kreis Berent, s. 42–43, poz. 104; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 108; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; gminna ewidencja zabytków gminy Przywidz oraz wojewódzka ewidencja zabytków (Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków), gmina Przywidz, poz. 159; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Suchej Hucie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 30–31, pozycja 276; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.