Suchy Dąb — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przykościelny w Suchym Dębie otacza dawny kościół ewangelicki przy dzisiejszej ulicy Sportowej. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją dziewięćdziesiątą drugą jako cmentarz przykościelny, dawniej ewangelicki, z końca XVIII wieku. Kaplicy cmentarnej i bramy, które ewidencja wymienia osobno pod pozycjami dziewięćdziesiątą i dziewięćdziesiątą pierwszą, przy kościele nie ma: jedyna kaplica i brama we wsi stoją na cmentarzu około 700 metrów na północ od kościoła, z napisem „Memento mori” nad wejściem. Starych nagrobków na tym cmentarzu nie ma. Dwudziestowieczny cmentarz parafialny przy ulicy Żuławskiej jest odrębnym założeniem.

W październiku 2026 roku przy kościele nagrobków nie było. Według mieszkańców, z którymi rozmawiał wtedy autor atlasu, stały tu dawniej, ale usunięto je podczas remontu kościoła.

Suchy Dąb, po niemiecku Zugdam, leży na Żuławach Gdańskich, w dawnym powiecie Danziger Niederung. Do 1920 roku należał do Prus Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do Rzeszy. Wieś lokował w 1340 roku Henryk Culmer na czterdziestu włókach; należała potem do dekanatu steblewskiego.

Świątynią ewangelików był gotycki kościół świętej Anny, wzniesiony w XIV wieku i przekształcany w XVIII, a wokół niego leżał cmentarz przykościelny. Jakub Fankidejski wymienia świątynie w Steblewie, Trutnowach, Leczkowach, Kiermarku, Wielkich Cedrach, Osicach, Suchym Dębie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Herzbergu i Wocławiu. O wszystkich tych kościołach Fankidejski pisze: „Wszystkie powyższe kościoły wcześnie utracone są dla wiary św. w skutek prawa patronatu, które wykonywał magistrat gdański”. Suchy Dąb stoi w tym wyliczeniu pod niemiecką nazwą Zugdam. Ten sam autor dodaje, że ze wszystkich wymienionych świątyń tylko kościół w Suchym Dębie „zaginął”. Suchy Dąb i Ostrowite rozdzielała Motława, a w 1350 roku mieszkańcy wsi otrzymywali sakramenty od plebana w Ostrowitem (Osterwiek).

Heise, katalogujący w 1885 roku stojące kościoły powiatu, opisuje tę świątynię — z szachulcową wieżą z 1732 roku — pod hasłem Osterwiek, a osobnego hasła Suchemu Dębowi nie poświęca. Stojący dziś kościół świętej Anny rejestr zabytków datuje na XIV i XVIII wiek; przetrwał on do 1945 roku. Suchy Dąb przewidziano — obok Steblewa, Krzywego Koła, Ostrowitego, Grabin i Osic — na uposażenie biskupie. W razie utworzenia biskupstwa gdańskiego wsie te miały stanowić uposażenie jego biskupa.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 401 mieszkańców: 237 luteranów i 164 katolików; także on przypisuje wieś do parafii luterańskiej w Ostrowitem.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Zugdamm jako wieś chłopską na prawie chełmińskim z 12 gospodarstwami chłopskimi i 13 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 45 budynków mieszkalnych i 493 mieszkańców, w tym 309 ewangelików, 178 katolików, jednego mennonitę i pięciu Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Ostrowitem; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wykazano tu 498 mieszkańców, a wśród nich 322 ewangelików, 162 katolików, jednego innego chrześcijanina i trzynastu Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Ostrowitem (Osterwick), katolicy — do parafii w Giemlicach.

Mennonici nie mieli w Suchym Dębie własnej gminy wyznaniowej. W tej części Żuław osady mennonitów rozsiane były po całym obszarze. W źródłach nie znaleziono wiadomości, czy tutejsza wspólnota ewangelicka trzymała się tradycji luterańskiej, czy unijnej.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród dwóch cmentarzy parafii w Ostrowitem, liczącej wtedy 621 ewangelików.

W 1945 roku kościół spłonął; po wojnie został odbudowany i przejęty przez katolików; dziś jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii świętej Anny i świętego Joachima, a do rejestru zabytków wpisano go 30 maja 1972 roku pod numerem 611 (dawny numer 488). Zachował się barokowy dzwon z drugiej połowy XVIII wieku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Fankidejski pisze, że ze wszystkich wymienionych świątyń „zaginął” kościół w Suchym Dębie, a rejestr zabytków datuje stojący we wsi kościół świętej Anny na XIV i XVIII wiek; Heise opisuje tę świątynię pod hasłem Osterwiek.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Ostrowite (Osterwick) i podaje tu 291 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 159, 204–205; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku — Kreis Danziger Niederung, s. 20–21, poz. 72; wykaz zabytków wpisanych do rejestru województwa pomorskiego (numer 611, dawny numer 488, decyzja z 30 maja 1972 roku); wojewódzka ewidencja zabytków (Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków), gmina Suchy Dąb, poz. 90, 91, 92 i 106; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 220–221, nr 212; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 123 (hasło Osterwiek); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 28; relacja mieszkańców i oględziny terenowe autora atlasu, 15 października 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 371; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.