Suchy Dąb — dawny kościół ewangelicki parafii Ostrowite (Osterwick / Zugdam)

Suchy Dąb — po niemiecku Zugdam — leży nad Motławą, na skraju Żuław Gdańskich. Ceglany kościół gotycki postawiono tu w drugiej połowie XIV wieku; od Reformacji do 1945 roku był ewangelicki, dziś jest rzymskokatolicką świątynią parafialną pod wezwaniem świętej Anny i świętego Joachima, wpisaną do rejestru zabytków pod numerem A-611 z 30 maja 1972 roku.

Wieś lokowano w 1340 roku: 40 włók objął wtedy jako zasadźca Henryk Culmer. Należała do komturii gdańskiej, a od 1454 roku do miasta Gdańska. Świątynia jest dawnym kościołem parafialnym Ostrowitego, po niemiecku Osterwick. Obie osady leżały naprzeciw siebie, na dwóch brzegach Motławy: dokument lokacyjny z 1340 roku nie rozróżniał jeszcze gruntów po obu stronach rzeki, a przywilej Suchego Dębu, który Heise datuje na 1350 rok, ustalał już daniny tutejszych mieszkańców na rzecz duchownego w Ostrowitem, od którego przyjmowali sakramenty. Sam kościół stoi na wzniesieniu nad lewym brzegiem Motławy.

Po 1945 roku nowi osadnicy nazwali Suchym Dębem zabudowania po obu stronach rzeki, a nazwę Ostrowite przeniesiono na osadę położoną dalej na zachód. W dawnych źródłach parafia i jej kościół noszą nazwę Ostrowitego. Andrzej Tomczak pisze, że była to kiedyś jedna wieś przedzielona Motławą, której części z czasem zaczęto różnie nazywać, i że Fankidejski „mylnie przypuszczał, że istniały dwa kościoły: jeden w Ostrowitem, drugi w Suchym Dębie”. Mury i szczyty pochodzą z XIV wieku, szachulcowa wieża z 1732 roku, dach z 1744.

Hermann Freytag podaje, że Markus, dawny wikariusz w Suchym Dębie, ustanowił 8 lipca 1471 roku pełnomocników w sporze z mieszkańcami wsi o zaległe uposażenie w wysokości 10 grzywien lekkiej monety bez 3 fenigów; w parafii Ostrowite wymienia też proboszcza Petera Rogera (1479), Jakoba Eberharda, kapłana ołtarza Bożego Ciała (1485), oraz proboszcza Caspara Falcka (1526).

Około 1560 roku, w czasach Reformacji, świątynię przejęli protestanci; pozostawała w ich rękach do 1945 roku. Wizytacja z 1583 roku wylicza w dekanacie steblewskim dwanaście kościołów — wśród nich „Ostrowite seu Suchy Dab” — i stwierdza, że z wyjątkiem Giemlic wszystkie, jako należące do władania gdańskiego, zajęli zamieszkali tam heretycy. Przy każdej z dwunastu parafii wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku zapisuje, ile ziemi kościelnej trzyma luterański duchowny i ile mu wieś płaci zamiast dziesięcin. W Suchym Dębie kościół miał trzy łany, a duchowny osobno tyleż; zamiast dziesięcin z siedemdziesięciu łanów brał 40 florenów, a wszystkiego razem 186 florenów i 20 groszy. Ten sam wykaz notuje przy okazji osobliwość topograficzną: wieś jest wprawdzie jedna, ale ponieważ dzieli ją rzeka Motława, otrzymała dwie nazwy — jedna część zwie się Zugdam, druga Ostrowite.

W latach osiemdziesiątych XVI wieku działał tu Daniel Butterbrodt; według Rhesy urodził się podobno w 1531 roku i zmarł prawdopodobnie w 1590 roku. Abraham Hartwich nazywa go pierwszym pastorem ordynowanym do Ostrowitego i przypuszcza, że — podobnie jak Bartłomiej Penterus w Koźlinach — nie trzymał się ściśle nauki luterańskiej, bo w Gdańsku rosły wtedy wpływy filipistów. Do tej wiejskiej parafii trafił z Gdańska duchowny o przekonaniach kalwińskich. Achatius Scherer z Malborka, immatrykulowany w Wittenberdze w 1552 roku, został w 1576 roku pastorem przy gdańskim kościele świętego Bartłomieja; gdy wdał się w spory wynikłe z jego kalwińskich przekonań, wypowiedziano mu posadę 9 lutego 1590 roku i przeniesiono właśnie tutaj, gdzie zmarł 16 lipca 1594 roku. Listę tutejszych pastorów podaje Rhesa w wykazie z 1834 roku.

Jednego z pastorów z połowy siedemnastego wieku przypomniał artykuł o szwabskiej rodzinie duchownych Gerlachów, ogłoszony w „Stuttgarter NS-Kurier” 14 marca 1941 roku. Samuel Gerlach, urodzony 13 stycznia 1609 roku w Göppingen, był kapelanem polowym w wojskach szwedzkich, a potem duchownym dworskim biskupa lubeckiego w Eutinie. W 1644 roku, gdy do Eutinu zbliżali się Szwedzi, zwolniono go ze służby dworskiej i powołano na pastora w Grebin w Holsztynie, a następnie „w Osterwick i Zugdam”, czyli w Ostrowitem i Suchym Dębie.

Rękopis Praetoriusa podaje też ciąg tutejszych pastorów. Na marginesie zanotowano, że urzędowa księga Żuław z 1588 roku nazywa Butterbrodta Johannesem, nie Danielem. Achatius Scherer (u Praetoriusa Cureus) miał w kościele płytę nagrobną. Georgius Schoenfeld przyszedł w 1595 roku i zmarł w 1607; Daniela Vogeliusa wprowadzono 1 lipca 1607 roku, a w 1612 roku przeszedł do Steblewa. Joachima Liebheima powołano w listopadzie 1612 roku i wprowadzono 15 listopada; był reformowany i nie prowadził księgi kościelnej. Zmarł pod koniec 1645 roku, po 33 latach urzędowania, i 2 stycznia 1646 roku został pochowany.

Według rękopisu Praetoriusa Gerlach był od 1632 roku kapelanem dworskim i polowym Gustawa Adolfa, około sześciu lat służył w Eutinie, a w 1644 roku tymczasowo posługiwał w kaplicy w Grabinach Zameczku (Herrengrebin) pod Gdańskiem; o Grebin w Holsztynie rękopis nie wspomina. Pod koniec 1646 roku objął Ostrowite i 30 grudnia został wprowadzony; 1 stycznia 1647 roku założył księgę kościelną, a w 1652 roku wrócił do ojczyzny. Jan Konrad Fulicanus przyszedł z Osic w 1652 roku i został wprowadzony 1 września. Zmarł z przerażenia w sierpniu 1655 roku: żołnierze uderzyli go karabinem w pierś i ograbili, a on uciekł prawie nagi do miasta. Pochowano go tymczasowo w Wocławach, a 4 maja 1656 roku uroczyście w Ostrowitem; na polecenie burmistrza Adriana von der Linde szli za trumną wszyscy pastorzy z Żuław.

Tetzke z Perlebergu, wprowadzony 12 lutego 1657 roku, odszedł w 1658 roku do Lublewa Gdańskiego, bo wojna nie pozwalała korzystać z łanów parafialnych. Daniela Ritterführera wprowadził 21 lipca 1658 roku burmistrz von der Linde w asyście wojska, bo nieprzyjaciel był blisko; to on prowadził nową księgę kościelną od 1661 roku. Zmarł w marcu 1666 roku w wieku 38 lat i spoczął w kościele świętego Bartłomieja w Gdańsku. Melchior Grosser, wcześniej katecheta we Wróblewie i w Grabinach Zameczku, został ordynowany 21 grudnia 1666 roku i wprowadzony 27 grudnia; zmarł jako senior 14 grudnia 1700 roku w wieku 75 lat, a w czerwcu następnego roku ustawiono po lewej stronie ołtarza jego portret naturalnej wielkości.

Paweł Gotfryd Praetorius, powołany 19 kwietnia 1701 roku, zmarł 18 lutego 1703 roku i spoczął w kościele świętego Jana w Gdańsku; zebrał rękopiśmienne materiały do dziejów Kościoła w Gdańsku. Według Hartwicha przeniesiono go tu z Oruni. Bartłomieja Kirscha powołano 13 sierpnia 1703 roku i wprowadzono 9 września; zmarł w 1716 roku. Natanael Kitzmann od 1709 roku głosił kazania w kaplicy w Grabinach Zameczku, w 1714 roku przeszedł do Osic, a w 1716 roku przyszedł do Ostrowitego; zmarł w 1752 roku. Po nim przyszedł w 1752 roku Johann Conrad Eichhorn, który w 1754 roku przeszedł do kościoła świętej Katarzyny w Gdańsku. Jacob Tetz był tu od 1754 roku i zmarł 25 czerwca 1756 roku, a Grischow przyszedł w 1756 roku i zmarł 17 września 1782 roku.

Fankidejski, opisując w 1880 roku kościoły utracone przez katolików, tłumaczył ich utratę jedną przyczyną: prawem patronatu, które nad wsiami tej okolicy wykonywał magistrat gdański. Dowodem od strony przeciwnej były dla niego sąsiednie Giemlice — „niby lilia między cierniem” — podległe patronatowi biskupa kujawskiego i katolickie wraz z kościołem. Ten sam autor pisze, że wyliczone przez niego świątynie stoją nadal w rękach innowierców „z wyjątkiem kościoła w Suchymdębie, który zaginął”. Fankidejski pisze też, że Krzyżacy zamyślali osadzić w Gdańsku biskupa i utworzyć dla niego osobną diecezję pomorską z katedrą w kościele Najświętszej Marii Panny; na uposażenie tej zamierzonej diecezji przeznaczyli między innymi bogate wsie żuławskie, wśród nich Suchodąb i Ostrowite.

Budowla przechodziła kolejne przeróbki. Mury obwodowe i szczyty pozostały czternastowieczne; wnętrze przykrywa płaski strop. Malowany, kasetonowy strop wykonał w 1620 roku gdański malarz Sporer; za czasów Heisego już go nie było. W latach 1673–1689 kościół odnowiono, w 1732 roku dostawiono od zachodu wieżę o konstrukcji szkieletowej, a w 1744 roku położono nowy strop i dach — na belce stropowej zapisano wtedy: „Anno 1744 ist diese Kirche gebauet, die Vorsteher Peter Arend, Jacob Preuss, George Preuss Bauherren”.

Według Heisego duże, uskokowe, ostrołukowe przezrocze między nawą a wieżą dowodzi, że w miejscu wieży szachulcowej musiała tu wcześniej stać wieża murowana, jak przy pozostałych większych kościołach żuławskich. Kruchtę od północy i zakrystię dobudowano w XIX wieku. Z wyposażenia najcenniejszy był gotycki ołtarz szafiasty z podwójnymi skrzydłami i Koronacją Marii w części środkowej; rada parafialna przekazała go jeszcze przed 1885 rokiem muzeum prowincjonalnemu w Gdańsku.

Według Heisego miał dwa skrzydła rzeźbione i dwa malowane — z malowanych zachowało się tylko jedno; w scenie Koronacji przedstawiał pośrodku Marię, po prawej Boga Ojca, po lewej Chrystusa, obu z kulą ziemską w dłoni.

Ephraim Praetorius, który w XVIII wieku zebrał w rękopisie „Evangelisches Danzig” wiadomości o kościołach gdańskich, opisuje kościół w Ostrowitem z dwiema murowanymi kruchtami, od południa i od północy, oraz ze sklepioną zakrystią. Od północy było w kościele niewiele okien; empory zdobiły malowane sceny biblijne, a na ścianie południowej wisiały obrazy. Ambonę ufundował w 1676 roku Adrian Manssen, przysięgły wałowy, sołtys i witryk w Ostrowitem; od 1677 roku stała na nowym miejscu, a w 1686 roku ją pomalowano. Starą ambonę burmistrz Adrian von der Linde oddał do kaplicy we Wróblewie (Sperlingsdorf). Drewnianą, rzeźbioną chrzcielnicę podarował 13 lutego 1673 roku gdański kupiec Adrian Moller, a nową cynową misę 30 stycznia 1677 roku żona burmistrza von der Linde, po tym, jak złodzieje wdarli się przez okno i ukradli poprzednią.

Organy, zbudowane przez gdańskiego mistrza Andreasa Nitrowskiego, Praetorius datuje na 3 czerwca 1677 roku; pomalowano je w latach 1686–1687 staraniem Michaela Heina, sołtysa i witryka w Suchym Dębie. Długą emporę północną zbudowano w latach 1677–1679, a w 1689 roku obie wsie kazały ją pomalować; widniały na niej nazwiska gospodarzy i rzeźbiony herb Gdańska. Nowy ołtarz powstał w latach 1687–1688 i kosztował ponad 750 guldenów; dawny, z czasów przed Reformacją, podobny figurami do ołtarza w kościele Mariackim, stał odtąd na emporze organowej.

Z 1667 roku pochodzi też plan wsi, narysowany kolorowo na świńskiej skórze przez wiejskiego mierniczego Daniela Beckera, z zaznaczonymi gospodarstwami nad Motławą i gmerkami — znakami żuławskich właścicieli. Oryginał się nie zachował; według portali tczewska.pl i strefahistorii.pl prawdopodobnie zaginął podczas zawieruchy wojennej. Przetrwała reprodukcja wydana przez Berliński Instytut Litograficzny.

W 1661 roku założono w parafii Ostrowite nową księgę metrykalną. Ta sama księga z 1661 roku notuje na stronie 334 dary i prace przy kościele z przełomu XVII i XVIII wieku. 5 sierpnia 1682 roku, w dzień świętego Dominika, wciągnięto na wieżę mały dzwon, który pękł i który ludwisarz spod gdańskiej bramy zwanej Glockentor przelał w ciągu czternastu dni; na marginesie zapisano nazwisko Absaloma Wittwercka, a napis na dzwonie, „Gloria in excelsis Deo”, uzupełniały imiona pastora Melchiora Grossera i trzech przełożonych kościoła. Heise datuje ten dzwon na 1687 rok; kronika podaje 1682, a zapisany przy dacie znakiem planety dzień tygodnia — środa — zgadza się właśnie z tym rokiem. W dzień świętego Jakuba, 25 lipca 1693 albo 1695 roku (cyfra jest niewyraźna), zawieszono w kościele mosiężny żyrandol. 16 września 1694 roku kupiono na ołtarz srebrną puszkę na hostie, ważącą 23 skojce.

20 lipca 1696 roku wstawiono nowe okno za ołtarzem, dar jednego z parafian, a od 16 do 26 listopada tego roku zawieszono na szczycie kościoła dwa zegary słoneczne — jeden zwrócony na południe, drugi na południowy wschód. W 1704 roku kościół dostał w darze ewangeliarz oprawny w czarny aksamit ze srebrnymi zapięciami, a w marcu tego roku wykonano nowy konfesjonał w zakrystii.

Według Praetoriusa mosiężny żyrandol zawieszono w kościele dopiero 25 lipca 1695 roku. Dzwonnica była cała z drewna, kryta gontem, z herbem Gdańska, a zegar bijący nie miał tarczy. Największy dzwon odlano w 1627 roku, z napisem „Wer aus Gott ist” i imionami witryków oraz pastora Joachima Liebheima (na dzwonie: Liebeheim); średni nosił napis „Gert Benninck goss mich. 1565”; Praetorius wątpił w tę datę. Pastor miał półtora łanu ziemi i dziesięciny z obu wsi. W wielkie święta odprawiał nabożeństwo z Wieczerzą Pańską w kaplicy dworskiej w Grabinach Zameczku (Herrengrebin). Ewangelicy z Münchengrebin, zza Motławy, uczęszczali na nabożeństwa do Ostrowitego; część z nich miała dawniej własne ławki w kościele, a niektórzy jeszcze za Praetoriusa groby rodzinne na tutejszym cmentarzu.

Spis treści księgi z 1661 roku zapowiada, oprócz chrztów i ślubów, inwentarz kościoła, listę pastorów i krótką „kronikę kościelną” — z tej ostatniej udostępniono w sieci dwie strony. Wynika z nich, że w 1723 roku dobudowano nową przybudówkę do plebanii, a we wrześniu i październiku 1724 roku postawiono przy niej nową oborę z polecenia ówczesnego administratora. Kronikarz odnotował też wielki pożar w czwartek po świętym Marcinie 1752 roku: w Suchym Dębie spłonęły wtedy stodoły i obory kilku gospodarstw. Za przyczynę uznano — jak zastrzegł, „przypuszczalnie” — nieostrożność dziewki, która o piątej rano poszła z latarnią obrządzić bydło, bo ogień zaczął się od obory.

Drugi tom „nowej księgi kościelnej dla Ostrowitego i Suchego Dębu”, prowadzonej od 1801 roku przez Johanna Benjamina Mischke, ma osobny dział wiadomości z życia wsi. Pod koniec lata 1802 roku dobudowano tam przy zakrystii przedsionek z wyjściem na cmentarz przykościelny — jak zapisał duchowny, „według mego życzenia”. Tej samej zimy szerzyła się w okolicy choroba bydła, a władze odcięły obie części wsi szlabanami i strażami; 4 grudnia 1802 roku rozebrano część mostu między nimi. Mieszkańcom Suchego Dębu, którym zamknięto przejście na drugi brzeg, nie wolno było przychodzić do kościoła. Kordon zdjęto 15 lutego 1803 roku, a w niedzielę 20 lutego duchowny zanotował radość, że obie gminy znów zebrały się razem w kościele. Wiosną 1803 roku przełożeni kościoła rozpoczęli naprawę wieży: zbutwiałe podwaliny zastąpiono nowymi i wzmocniono wiązania belek.

Kasa kościelna wydała na materiał i robociznę 1650 florenów i 20 groszy, nie licząc 28 sztuk drewna. Na karcie tytułowej rejestru pochówków z tego tomu wypisano kolejnych prowadzących go duchownych; po Mischkem byli wśród nich Carl Ludwig Wilhelm Worzewski (do 1876 roku), Theodor Hardt (do 1879), Ernst Weickhmann (do 1896), Paul Grabowski (do 1911) i Paul Graentz.

Pierwszy tom tej samej księgi opisuje starsze księgi parafii, przejęte przez Mischkego od wdowy po poprzedniku. Najstarsza z nich, od koloru oprawy nazywana „zieloną”, obejmuje lata 1647–1662, z przerwą w zapisach od 1656 do 1658 roku. Dołączono do niej spisany przez Johanna Conrada Eichhorna, późniejszego diakona i pastora przy kościele świętej Katarzyny w Gdańsku, opis porządku nabożeństw w tutejszym kościele. Mischke dopisał do niego własne uwagi. Nabożeństwo, które jego poprzednik zaczynał przez cały rok o dziewiątej, przesunął latem na ósmą — liczoną, jak podkreślił, według jego zegara, nie zegara nauczyciela, który nastawiał zegar na wieży. Do wina przy Wieczerzy Pańskiej używał własnej, szlifowanej karafki kryształowej, bo kościół miał tylko jeden srebrny dzban, a „czarnych butelek” na ołtarzu nie chciał tolerować.

Odnotował też, że publiczna pokuta kościelna, o której pisał Eichhorn, „dawno już ustała”.

Na ostatnich kartach pierwszego tomu nowej księgi spisano inwentarz kościoła z początku XIX wieku, w podziale według tego, kto przechowywał poszczególne rzeczy. W domu pastora były naczynia liturgiczne: srebrny pozłacany kielich, srebrna puszka na opłatki, srebrna pozłacana patena, srebrny pozłacany kielich dla chorych w futerale, a także cynowy kielich, dzban i ośmioboczna flasza. Przy pozłacanym srebrnym dzbanie dopisano „brak”. Do tego należały czerwony aksamitny woreczek na kolektę ze srebrnym dzwonkiem, dwie skarbonki na ubogich i mosiężna misa do zbierania ofiar. Nauczyciel przechowywał tkaniny: czarne nakrycie ołtarza ze srebrną koronką, nakrycia pulpitu i ołtarza, płócienne komże i czarne sukno na mary. W zakrystii leżały agenda kościelna, ewangeliarz z epistolarzem, kancjonał, którego srebrne zapięcie odłamało się i zaginęło, oraz mała Biblia podręczna.

W kościele stały dwa cynowe i dwa mosiężne świeczniki, cztery cynowe wazony na kwiaty i pulpity na ołtarzu.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notował 401 mieszkańców: 237 luteranów i 164 katolików, przy parafii luterańskiej w Ostrowitem. W 1820 roku sama część Ostrowite liczyła 312 mieszkańców: 194 luteranów i 118 katolików, a w 1868 roku 436 mieszkańców: 260 ewangelików, 171 katolików i pięciu Żydów; szkoła i kościół ewangelicki były na miejscu. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Zugdamm jako wieś chłopską na prawie chełmińskim z 12 gospodarstwami chłopskimi i 13 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 45 budynków mieszkalnych i 493 mieszkańców, w tym 309 ewangelików, 178 katolików, jednego mennonitę i pięciu Żydów. Odnotował też, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 498 mieszkańców w 48 domach i 89 gospodarstwach: 322 ewangelików, 162 katolików, jedną osobę innego wyznania chrześcijańskiego i 13 osób wyznania mojżeszowego. Według obu tych źródeł — podręcznika rejencji z 1869 roku i spisu z 1885 roku — ewangelicy należeli do parafii w Ostrowitem, katolicy do parafii w Giemlicach.

Według Agathona Harnocha siedziba parafii ewangelickiej była w Ostrowitem, gdzie kościół z czasów zakonnych, murowany wraz z wieżą i powiększony w 1640 roku, stał pod patronatem gdańskiego magistratu; Suchy Dąb był w tej parafii — obok samego Ostrowitego — miejscem szkolnym, a całą wspólnotę liczono na 600 dusz. Harnoch zapisał też, że zamożna wieś kościelna Ostrowite utraciła w czasie wojny swój pierwszy przywilej, który w 1552 roku odnowił król Zygmunt August. Wieżę opisuje Harnoch jako murowaną, podczas gdy Heise widział wieżę szachulcową z 1732 roku. Harnoch notuje w kościele parafii Ostrowite trzy dzwony i organy z pedałem i dwunastoma rejestrami.

Na mapie okolic od Gdańska do Tczewa, którą mierniczy Friedrich Berndt sporządził 20 grudnia 1599 roku, przy nazwie Ostrowitego (na mapie: Osterwick) narysowano nad Motławą kościół z wieżą zakończoną iglicą; leżący naprzeciw, na drugim brzegu rzeki, Suchy Dąb (na mapie: Zochedam) ma same domy, bez kościoła. Viktor Zirkwitz, który tę mapę reprodukował, zastrzega jednak, że rysunki kościołów na niej nie zawsze są dokładne.

Nawa dawnego kościoła parafialnego Ostrowitego tworzyła prostokąt o szerokości 10 metrów i długości 19,7 metra, nakryty gładkim tynkowanym stropem; od południa przylegała do niej kruchta ze sklepieniem krzyżowym z XVII albo XVIII wieku. Szczyt wschodni dzieliło ponad fryzem sześć ustawionych narożnie sterczyn nakrytych ostrosłupowymi daszkami; między nimi, w prostokątnych obramieniach, mieściły się ostrołukowe blendy, a środek uskoków wieńczyła mała sterczyna. Z trzech dzwonów największy przelano niedługo przed 1885 rokiem, drugi pochodził z 1795 roku, a najstarszy odlał w 1687 roku Absalom Wittwerk i opatrzył napisem „Gloria in excelsis deo”.

Pozostałe wyposażenie — ołtarz, ambona, organy i empory z obrazami — miało proste formy, jak w innych kościołach Żuław; do tego mosiężny żyrandol o ośmiu ramionach, kilka małych kinkietów, dwa mosiężne lustra z XVIII wieku i prosta cynowa misa chrzcielna.

Wiosną 1945 roku świątynię zniszczył ostrzał artyleryjski i pożar. Uchwałą nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku świątynię przekazano nieodpłatnie na własność osoby prawnej jednego z kościołów lub związków wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 48). Odbudowano ją w latach 1974–1976, zachowując ocalałe elementy gotyckie, ale bez wieży — na elewacji zachodniej pozostał zamurowany ostrołukowy otwór po przejściu do niej. Tak wygląda kościół i dziś: w październiku 2026 roku wieży nie było, a w szczycie zachodnim widać ten zamurowany otwór. Pierwszą mszę katolicką odprawiono w Boże Narodzenie 1976 roku, a odbudowany kościół poświęcił 11 marca 1978 roku biskup pomocniczy Kazimierz Kluz.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje dla całej parafii 631 ewangelików: 302 w Ostrowitem i 329 w Suchym Dębie; patronem kościoła był magistrat Gdańska, a pastorem od 1896 roku Paul Albert Grabowski. Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza Suchy Dąb do parafii Ostrowite (Osterwick) i podaje tu 291 ewangelików. Dla samego Ostrowitego ten sam almanach podaje 307 ewangelików, a dla całej parafii 598 dusz. W sierpniu 1927 roku almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska podał 621 ewangelików; pastorem był wtedy od 1921 roku Max Luntowski.

🟡 Źródła nie zgadzają się w trzech szczegółach. Przywilej Suchego Dębu, który ustalał daniny mieszkańców na rzecz proboszcza w Ostrowitem, Heise datuje na 1350 rok, a Słownik geograficzny Królestwa Polskiego na 1356 rok; Słownik nazywa te daniny mesznym. Abraham Hartwich podaje, że Jan Konrad Fulicanus zmarł w Ostrowitem w 1656 roku; według rękopisu Ephraima Praetoriusa zmarł w sierpniu 1655 roku, a 4 maja 1656 roku odbył się jego uroczysty pogrzeb. Rękopis Praetoriusa podaje, że Jacob Tetz zmarł 25 czerwca 1756 roku, a Rhesa — że 28 czerwca, w Gdańsku.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 400–401; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, t. I: „Pommerellen”, Danzig 1884–1887, s. 123; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 123, 124; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 123–124; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, m.in. t. VII, s. 722; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung, s. 20, poz. 72; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 1583 roku, dekanat Małej Wyspy (steblewski), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku — kodeks 30 archiwum kapituły włocławskiej, fol. 124–125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 65; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 220–221, nr 212; H. Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Danzig 1898; Sołectwo Ostrowite — serwis gminy Suchy Dąb; „Rysunek Suchego Dębu na świńskiej skórze” — tczewska.pl (ZKP Tczew); „Suchy Dąb na starym planie z 1667 roku” — strefahistorii.pl; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 183, 192, 208; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5753, „Osterwickisches Kirchenbuch” (1661), „Kirchen Cronick”, s. 343–344, skany 3–6, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5759, „Des neuen Kirchenbuches für Osterwick und Zugdam zweyter Band”, „Dorfsnachrichten” 1800–1804, skany 13–14, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5755, „Des neuen Kirchenbuches für Osterwick und Zugdam erster Band”, dział II–III, skany 5–8, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5753, „Osterwickisches Kirchenbuch”, s. 334, skan 6 (Archion, „Sonstige Verzeichnisse 1620–1704”), dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5755, „Kircheninventarium” na ostatnich kartach tomu I nowej księgi Ostrowitego i Suchego Dębu, skan 3 (Archion, „Sonstige Verzeichnisse s.D.”), dostęp przez portal Archion; fotografie z wizyty autora atlasu, 15 października 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 371; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; „Stuttgarter NS-Kurier” (Stuttgart), 14 marca 1941 roku, s. 16 (obraz strony: Württembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 115; Friedrich Berndt, mapa okolic od Gdańska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, odbitka częściowa z przygotowywanego dzieła „Das Dorf um Danzig”, Danzig 1940, tablice na s. 49–52, zastrzeżenie co do rysunków kościołów na s. 13; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 17r–20v; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 28; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 106–108; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 35.