Sulęczyno — kościół ewangelicki (Sullenschin)

Kościoła ewangelickiego w Sulęczynie — po niemiecku Sullenschin — już nie ma. Rozebrano go po wojnie; przekazy miejscowe wskazują lata pięćdziesiąte, sześćdziesiąte albo siedemdziesiąte dwudziestego wieku. Ocalała plebania, w której mieści się dziś przedszkole przy ulicy Kaszubskiej, oraz cmentarz ewangelicki przy ulicy Szydlickiej, z około trzydziestoma żeliwnymi krzyżami.

W XIII wieku Sulęczyno leżało w kasztelanii chmieleńskiej. Od 1365 roku były to dobra rycerskie na prawie chełmińskim, własność panów von Russoczin, rodu fundatora kartuzji; około 1365 roku trzymał je Piotr von Russoczin. Z każdego łanu oddawano korzec owsa jako tak zwany pflugkorn.

Tutejszy kościół parafialny pod wezwaniem Trójcy Świętej wzniesiono około lat 1606–1616 z fundacji Reinholda Heidensteina. W zestawieniu szkół pomorskich, które Waschinski ułożył z wizytacji, Sulęczyno ma pod rokiem 1686 dopisek: od 1614 roku filia Parchowa, od 1640 parafia.

Dekret powizytacyjny z 30 listopada 1686 roku polecił tutejszemu proboszczowi „wyznaczyć jakąś osobną część cmentarza do grzebania luteran” i zastrzegł, by „luteranie nie byli chowani razem z katolikami”. W 1702 roku archidiakon Szembek naliczył w parafii sulęczyńskiej około czterystu katolików i dwustu „heretyków”. Wizytacja z 1766 roku wykazała w parafii 48 luteranów.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Józef Łaszewski nabył Sulęczyno wraz z Chojną, Kistowem i Zdunowicami w 1766 roku od Dionizego Dorposz-Dorpowskiego i jego żony Anny Rozalii z Jagwic; po dziale spadku w 1805 roku Sulęczyno objął jego syn Stefan Michał. W wykazie wasali z lat 1774–1775 41-letni Józef Łaszewski mieszkał w Sulęczynie i był właścicielem kilkunastu okolicznych wsi i pustkowi.

Sulęczyno było wsią kościelną na Kaszubach, w powiecie kartuskim. Według Wilhelma Brauera (1978) tutejszą parafię ewangelicką utworzono dla zachodniej i południowo-zachodniej części powiatu, której ewangelików obsługiwały wcześniej Wielki Pomysk, Jasień, Bytów, Kościerzyna i Szymbark; według Heidna (s. 614) należeli oni wcześniej do parafii w Szymbarku, Kościerzynie, Wielkim Pomysku i Jasieniu, bez Bytowa. Od początku 1863 roku osadzono tu wikarego Karla Juliusa Zimmermanna, który co niedzielę odprawiał nabożeństwa i przygotował erekcję parafii; na początek wynajęto dwa sąsiadujące pokoje w domu młynarza Waltera — jeden na mieszkanie duchownego, drugi na nabożeństwa. Harnoch nazywa go pierwszym pastorem Sulęczyna i podaje, że wprowadzono go w urząd 18 stycznia 1863 roku, jeszcze w wynajętym domu młynarza.

Dokument erekcyjny podpisały we wrześniu 1864 roku konsystorz w Królewcu i rejencja gdańska. Plebanię ukończono jesienią 1864 roku — jej połowę przeznaczono na salę modlitw. Wysoko położony kościół, wzniesiony głównie ze środków Stowarzyszenia Gustawa Adolfa, poświęcono 10 listopada 1867 roku, dzwony — w pierwszą niedzielę Adwentu 1870 roku, a dom organisty ze szkołą postawiono w latach 1874–1876. Leksykon Meyersa odnotowuje w Sulęczynie obie świątynie.

Harnoch, który widział tę budowlę, opisuje ją jako murowany prostokąt z kamienia polnego, z apsydą i ceglaną wieżą w formach gotyckich, wysoką na około sto stóp, krytą dachem siodłowym; wnętrze przekrywał strop na wieszarze. Obraz ołtarzowy wyszedł z pracowni von Sy w Gdańsku, a organy o dziesięciu głosach sprawiono w 1867 roku — sześćset marek dał na nie pastor Hampf z Szymbarku.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku obraz ołtarzowy pędzla von Sy z Gdańska przedstawiał Chrystusa błogosławiącego chleb i wino, nabożeństwa filialne odprawiano w szkole w Kamienicy (w odczycie: Kameniša), a w roku sprawozdawczym zanotowano 80 chrztów, 50 konfirmacji, 13 ślubów, 1487 komunikantów i 40 pogrzebów. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom XI, 1890) odnotowuje w Sulęczynie dwuklasową szkołę bezwyznaniową, czyli wspólną dla dzieci różnych wyznań, w której w 1887 roku dwóch nauczycieli uczyło 150 dzieci, oraz podaje, że kościół ewangelicki stanął tu przeważnie ze środków Towarzystwa Gustawa Adolfa.

Pierwszy duchowny, wikariusz Zimmermann, zamieszkał w 1863 roku w górnym młynie. Według Heidna po nim pastorami byli Beerwald (do 1881), Strauss (do 1886), Kubert (do 1892), Jeroschewitz (1892–1901), Friedemann (1901–1908), Dobberstein (1908–1916), Sawade (do 1920) i misjonarz Motzkus, który urzędował do 1936 roku; potem parafią zarządzano z Sierakowic. Heidn (s. 614) dodaje, że Motzkus od 1923 roku administrował także Sierakowicami, a Wilhelm Brauer (1978) podaje, że od grudnia 1923 roku obie parafie były połączone. Prasa dodaje do tych dziejów kilka szczegółów.

W niedzielę 17 czerwca 1894 roku parafia obchodziła święto Towarzystwa Gustawa Adolfa; według „Leipziger Tageblatt”, powołującego się na grudziądzkiego „Geselligen”, postawiona przed kościołem brama honorowa w niedzielę rano bez śladu zniknęła, po długich poszukiwaniach jej nagie drągi znaleziono ustawione na łące pod wsią, a girlandy z liści leżały pocięte na strzępy, gazeta zaś przypisała ten czyn grupie polskich katolików. W kwietniu 1901 roku, między ustąpieniem pastora Jeroschewitza a objęciem parafii przez pastora Friedemanna we wrześniu tego roku, pastor E. Paucke, który podpisał się w Sulęczynie, ogłosił w „Reichsbote” swój ślub z Friedą z domu Böttcher, zawarty 12 kwietnia w Hagen w Westfalii. Heidn (s. 614) podaje, że w czasie wakatu po ustąpieniu Jeroschewitza pracowali tu wikariusze „Pancke” i Münchow.

Po odejściu pastora Dobbersteina w 1916 roku parafia, wolna od patronatu, miała wybrać nowego pastora spośród trzech kandydatów przedstawionych przez konsystorz. W pierwszej wojnie światowej polegli z Sulęczyna parafianie Max Beese, Heinrich i Otto Weddowie, Otto Kalk i Paul Lange. Według Heidna (s. 614) od 1920 roku do parafii przyłączono Jamno, Gołczewo, Chośnice, Bawernicę i Kamionkę.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii. Według Heidna nowo założona parafia liczyła w 1860 roku 2128 ewangelików obok 7719 katolików i dwudziestu ośmiu Żydów. Po wydzieleniu z niej parafii w Sierakowicach w 1888 roku i w Stężycy w 1894 spadła do 806 wiernych. Mimo przyłączenia wymienionych wyżej wsi liczba parafian według Heidna wskutek odpływu spadła do około 200; Wilhelm Brauer (1978) podaje około 140 dusz w 1938 roku. W samej wsi w 1780 roku naliczono 737 katolików i 81 akatolików, a spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 409 katolików, 108 ewangelików i dziewiętnastu Żydów, razem 536 osób.

W spisie z 1 grudnia 1910 roku Sulęczyno miało 720 mieszkańców, a wśród nich 182 mówiących po niemiecku: 140 wyznania ewangelickiego, trzydziestu czterech katolickiego i ośmiu mojżeszowego; po polsku mówiło sześć osób, wszystkie zapisane jako katolicy, a po kaszubsku 531 osób: jeden ewangelik i 530 katolików; jedna osoba podała niemiecki i drugi język. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 878 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1892 roku Karl Jeroschewitz. Harnoch, drukujący w 1890 roku, liczy tę parafię na około 2800 dusz.

W czerwcu 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 7, s. 62), że probostwo w Sulęczynie, bez patronatu, zwolniło się po powołaniu pastora Straußa do Starego Dzierzgonia (Alt-Christburg). Dawało około 1569 marek dochodu bez mieszkania i około 1725 marek z mieszkaniem, a minister zgodził się na dopłaty do najniższego dochodu 2100 marek rocznie; parafia liczyła około 1980 dusz i miała dwie szkoły z dwoma nauczycielami, a pastora miała wybrać gmina spośród trzech kandydatów przedstawionych przez konsystorz.

Według wykazu metryk Prus Zachodnich ewangelickie księgi chrztów, ślubów i zgonów Sulęczyna zaczynają się w 1863 roku, konfirmacji — w 1865, a wykaz komunikantów — w 1884; parafia figuruje w nim w diecezji kartuskiej. Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Sullenschin” — zachowały się duplikaty ksiąg z lat 1863–1877, czyli odpisy składane władzom. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Liczbę 2128 ewangelików Heidn odnosi do 1860 roku, Brauer do około 1869 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 135 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 694 dusze.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Julius Rudolf Strauß (1883–1886), Johannes Kubert (1887), Carl Ludwig Jeroschewitz (1892), Gerhard Friedemann (1901), Reimar Erhard Dobberstein (1908), Ernst Sawade (1919), August Motzkus (1920). Bez podanego roku: Carl Ludwig Rudolf Beerwald, Carl Julius Zimmermann.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Sullenschin”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 425–426; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, poz. 125; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 115; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908, s. 8, poz. 113; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 329, 408; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (1766); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 858–859; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Historia gminy, Urząd Gminy Sulęczyno; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 25–26; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 614–615; W. Brauer (1978), wyciąg w serwisie Kerntopf: „Evangelische Kirche Sullenschin”, pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/sullenschin.htm; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 212 (s. 9), nr 1224 (s. 93), nr 1225 (s. 93–94); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 134–135, pozycja 418; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 23, 39, 60, 86–87; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 83; t. 2, s. 382, 524; t. 3, s. 873, 1012; t. 4, s. 1219; t. 6, s. 1559, 1782; t. 7, s. 2047; „Leipziger Tageblatt und Anzeiger” (Leipzig), 23 czerwca 1894 roku, s. 4 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 17 kwietnia 1901 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 7, s. 62 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Der Reichsbote” (Berlin), 26 lipca 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).