Sulmin — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Sulminie założono w drugiej połowie dziewiętnastego wieku; zachował się na skraju wsi, w lesie. Stoi na nim neobarokowa kaplica grobowa rodziny Gralathów; rejestr zabytków datuje ją na początek dziewiętnastego wieku — inaczej niż sam cmentarz i kościół, które datuje na jego koniec. Cały zespół — cmentarz i zachowana część parku dworskiego z oficyną, w którym cmentarz leży — jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1891, decyzją z 28 lutego 2013 roku; wykaz datuje go na koniec dziewiętnastego wieku. Karta Białych Kart konserwatorskich, spisana 30 października 1985 roku, podaje jako datę zamknięcia rok 1945.

Nazwa Sulmina sięga czasów krzyżackich, a źródła wiążą ją z dwoma miejscami. Franz Schultz, opisując powiat pucki i wejherowski, notuje Kolibki jako wieś czynszową „obszaru sulmińskiego” w komturii gdańskiej. Słownik geograficzny rozróżnia dwa Sulminy: tutejsze dobra rycerskie pod Żukowem oraz drugi Sulmin, po którym została osada Rychtowo (Uhlenkrug) przy Niestępowie. To tam, jak pisze, „za czasów krzyżackich odbywały się sądy pod przewodnictwem komtura gdańskiego”, tam zbierało się sześćdziesięciu zobowiązanych do służby zbrojnej, a w 1439 roku zakon nadał tamtejsze dobra rajcy gdańskiemu. Tenże słownik w haśle o Pępowie wymienia obwód sulmiński: „za czasów krzyżackich należało P. do komturstwa gdańskiego, mianowicie do obwodu sulmińskiego”. Ślad to z czasów krzyżackich, starszy o kilka stuleci od tutejszego kościoła ewangelickiego.

W wykazie wasali z lat 1774–1775 Sulmin (zapisany jako Zelmin) figuruje wśród dóbr 60-letniego Eduarda Friedricha von Conradiego, burmistrza Gdańska — obok Bąkowa, Jankowa i Otomina. Według pruskich ksiąg hipotecznych te tak zwane dobra bąkowskie należały wcześniej do Adelgundy von Schwarzwald z domu von Coelmer, od 1761 roku do jej córki Anny Elisabeth von Conradi, po jej śmierci do syna Karla Friedricha von Conradiego — częściowo w spadku, częściowo na mocy umowy kupna z 1787 roku — a od 1798, ściślej 1799 roku, do fundacji: Prowincjonalnego Instytutu Szkolnego i Wychowawczego imienia von Conradiego. W księdze hipotecznej zapisano też prawa Eduarda Friedricha barona von Conradiego i jego żony Renaty Wilhelminy z domu Gralath. Ewangelicy mieszkali tu w osiemnastym wieku — Słownik notuje pod rokiem 1780 we wsi 37 katolików i 24 ewangelików.

Słownik geograficzny notuje „na końcu ogrodu grobowiec familii v. Gralath, do której dobra te już w r. 1858 należały” — daty nabycia dóbr hasło nie podaje. W innym ujęciu kaplica pochodzi z 1818 roku, a rejestr zabytków datuje ją na początek dziewiętnastego wieku. W styczniu 1882 roku prasa, powołując się na „Danziger Zeitung”, donosiła o włamaniu do tego grobowca rodziny von Gralath w sulmińskim parku: sprawcy wyłamali żelazne kraty zamykające naziemną halę, ale — jak się zdaje — nie zdołali podnieść wielkiej i ciężkiej kamiennej płyty zamykającej podziemne sklepienie, choć według śladów używali kilofów i łomów; musieli poprzestać na dwóch lichtarzach, które stały w hali.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Sullmin razem z Conradienhof jako majątek szlachecki. Notował tu 12 budynków mieszkalnych i 166 mieszkańców, w tym 64 ewangelików i 102 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Lublewie Gdańskim; katolicy — do parafii w Żukowie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku notuje w sulmińskim obszarze dworskim — 618 hektarów, jedenaście domów, 26 gospodarstw — 160 mieszkańców: 65 ewangelików, 94 katolików i jednego Żyda. Te same liczby podaje hasło Słownika.

W 1891 roku Sulmin (618 hektarów) wraz z Ottominem i Rambau należał do radcy ekonomicznego Hermanna Mattinga. Liczniej ewangelicy osiedlili się tu wraz z pruską kolonizacją: po 1901 roku, gdy dobra kupiła pruska Komisja Osiedleńcza, sprowadzono do Sulmina protestanckich osadników niemieckich, w większości dawnych kolonistów z Rosji. W 1903 roku Sulmin i Ottomin (852 hektary) były własnością Królewskiej Komisji Kolonizacyjnej w Poznaniu, a przy Mattingach (Curt Matting) zostało tylko Rambau. Nazwa wsi do 1908 roku brzmiała Sulmin, potem zgermanizowano ją na Richthof.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji oraz wykaz komunikantów od 1905 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St K Konf 1905—.”. Według dziejów parafii w Przyjaźni Sulmin miał kościół poświęcony w 1906 roku i był samodzielny od roku następnego. W 1907 roku stanęły w kościele organy Witteka z Elbląga. Źródła zgadzają się co do tego, że 15 sierpnia 1907 roku Sulmin stał się samodzielną gminą ewangelicką; spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia parafię ewangelicką w miejscu, a katolicką w Żukowie. Tenże spis liczy we wsi 270 mieszkańców: wśród 250 mówiących po niemiecku było 243 ewangelików i siedmiu katolików, a dziewiętnaście osób mówiących po kaszubsku policzono jako katolików. Po wojnie, w latach 1949–1950, w kościele mieściło się Seminarium Kościoła Polskokatolickiego.

Od 1979 roku dawny kościół jest własnością prywatną; galeria sztuki działa w nim według jednego przekazu od 1985 roku, a po pożarze otwarto ją ponownie w 2012 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Przynależność parafialną wsi w 1885 roku źródła podają różnie. Według spisu z 1885 roku Sulmin należał do parafii ewangelickiej w Lublewie (Löblau), a katolickiej — do parafii w Żukowie. Przynależność do Przyjaźni (Rheinfeld) podaje hasło Słownika o sąsiednim Niestępowie, które wiąże z tą parafią szkołę ewangelicką w Sulminie, oraz dzieje samej parafii w Przyjaźni, które wymieniają Sulmin wśród jej filii. Gminna ewidencja zabytków datuje kościół na „około 1880 roku”, a kamień węgielny położono 29 czerwca 1905 roku, budowa zaś trwała w latach 1905–1906. Tej samej budowli dotyczy zapis rejestru zabytków, który datuje kościół na koniec dziewiętnastego wieku.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 37; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XI, hasła „Sulmin” i „Sulminek” oraz t. VII, hasło „Niestępowo”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Danziger Höhe, s. 26–27, poz. 93; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Danziger Höhe, poz. 31; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa (A-1891); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), karta 711; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 322; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 46; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 12–13; „Hamburgischer Correspondent” (Hamburg), 27 stycznia 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal).