Sulmin — dawny kościół ewangelicki (ob. galeria sztuki)

Dawny kościół ewangelicki w Sulminie — dziś prywatna galeria sztuki.

W wykazie wasali z lat 1774–1775 Sulmin (zapisany jako Zelmin) figuruje wśród dóbr 60-letniego Eduarda Friedricha von Conradiego, burmistrza Gdańska — obok Bąkowa, Jankowa i Otomina. Według pruskich ksiąg hipotecznych te tak zwane dobra bąkowskie należały wcześniej do Adelgundy von Schwarzwald z domu von Coelmer, od 1761 roku do jej córki Anny Elisabeth von Conradi, po jej śmierci do syna Karla Friedricha von Conradiego — częściowo w spadku, częściowo na mocy umowy kupna z 1787 roku — a od 1798, ściślej 1799 roku, do fundacji: Prowincjonalnego Instytutu Szkolnego i Wychowawczego imienia von Conradiego. W księdze hipotecznej zapisano też prawa Eduarda Friedricha barona von Conradiego i jego żony Renaty Wilhelminy z domu Gralath.

Słownik geograficzny notuje we wsi w 1780 roku 37 katolików i 24 „akatolików”, czyli ewangelików. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Sullmin razem z Conradienhof jako majątek szlachecki. Notował tu 12 budynków mieszkalnych i 166 mieszkańców, w tym 64 ewangelików i 102 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Lublewie Gdańskim; katolicy — do parafii w Żukowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1 grudnia 1885 roku zastał w obszarze dworskim — 618 hektarów, obwód urzędowy Kiełpino — 160 mieszkańców: 65 ewangelików, 94 katolików i jednego Żyda; ewangelicy należeli wówczas do parafii w Lublewie, po niemiecku Löblau, katolicy do Żukowa.

W 1891 roku Sulmin (618 hektarów) wraz z Ottominem i Rambau należał do radcy ekonomicznego Hermanna Mattinga. W 1903 roku Sulmin i Ottomin (852 hektary) były własnością Królewskiej Komisji Kolonizacyjnej w Poznaniu, a przy Mattingach (Curt Matting) zostało Rambau.

W wyniku pruskiej kolonizacji przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku osiedlono w Sulminie protestanckich osadników niemieckich. W tej grupie byli między innymi dawni koloniści z Rosji. Spis z 1 grudnia 1910 roku liczy we wsi 270 mieszkańców, a wśród 250 mówiących po niemiecku — 243 ewangelików i siedmiu katolików.

Neobarokowy kościół wzniesiono w latach 1905–1906: kamień węgielny położono 29 czerwca 1905 roku, a poświęcono go rok później. W następnym roku stanęły w nim siedmiogłosowe organy firmy Wittek z Elbląga. Dnia 15 sierpnia 1907 roku Sulmin stał się samodzielną gminą ewangelicką — spis z 1910 roku wymienia w tej parafii także sąsiednie Niestępowo. Świątynia służyła ewangelikom do 1939 roku.

Piotr Birecki podaje, że kościół zbudowała firma przedsiębiorcy budowlanego Koschnitzkego z Lublewa według projektu poznańskiego architekta Fischera, działającego na zlecenie Pruskiej Komisji Osiedleńczej. Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu w 1907 roku organy za 2500 marek.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji oraz wykaz komunikantów od 1905 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St K Konf 1905—.”.

Po zajęciu wsi przez Armię Czerwoną w marcu 1945 roku mieściło się tu w latach 1949–1950 Małe Seminarium Duchowne Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego, prywatna kościelna szkoła średnia, potem magazyn. W 1979 roku dawny kościół wraz z posesją kupił gdański rzeźbiarz Włodzimierz Wieczorkiewicz, odrestaurował go i urządził w nim prywatną galerię sztuki. W 2001 roku rzeźbiarz zginął tragicznie, a w 2005 roku pożar doszczętnie wypalił wnętrze. Rok później budynek kupili Alicja i Mariusz Zawieruchowie i odbudowali go; galeria działa do dziś.

Na skraju wsi zachował się cmentarz ewangelicki z kaplicą grobową rodziny Gralathów, wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1891, decyzją z 28 lutego 2013 roku. W tej samej decyzji objęto rejestrem zachowaną część parku dworskiego i oficynę. Dawny kościół wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-851, decyzją z 11 października 1976 roku.

Willy Heidn pisze w książce o dziejach powiatu kartuskiego (1971), że do kościoła w Sulminie przydzielono Nestempohl, a po 1920 roku, gdy ubyło ewangelików, parafią zarządzano z Przyjaźni.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W rejestrze zabytków budowlę datowano na „koniec XIX wieku”, w gminnej ewidencji zabytków — na „około 1880 roku”, a kamień węgielny położono według innych źródeł 29 czerwca 1905 roku.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XI, hasło „Sulmin”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Danziger Höhe, strony 26–27, pozycja 93; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Danziger Höhe, pozycja 31, i Kreis Karthaus, pozycja 59; rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026); „Magiczna wieś”, Region Gdański NSZZ „Solidarność”; Muzeum Pomorza, pocztówka z około 1910 roku; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 115, 192, 222; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 322; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 46; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 12–13; W. Heidn, „Die Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466–1945)”, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 54.