Sumin — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Suminie jest dziś nieczynny. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020–2023 opisuje go jako słabo widoczny w terenie, zaniedbany i zachowany szczątkowo; prowadzi do niego aleja drzew. Ewidencja zabytków umieszcza go na obrzeżu lasu po wschodniej stronie, na północny wschód od wsi, w odległości 1,3 kilometra od jej środka, przy drodze gruntowej do Koteży, i podaje powierzchnię 0,14 hektara.

Cmentarz katolicki, wymieniony osobno, ma 0,35 hektara. Karta cmentarza datuje założenie na drugą połowę dziewiętnastego wieku.

Sumin leży na Kociewiu, w powiecie starogardzkim; przed 1920 rokiem należał do tego samego, wówczas pruskiego powiatu (Kreis Preußisch Stargard) w rejencji gdańskiej. Słownik geograficzny opisuje go jako dobra rycerskie; z dokumentów zna go w 1280 roku jako Somino, w 1648 roku jako Sumino. Cały klucz obejmował 1240 hektarów, w tym 763 roli ornej, 100 łąk i 150 lasu, a należały do niego między innymi folwark Brzeziny oraz Buchwalde, Lipy i Wygoda. Do Starogardu, gdzie mieściły się poczta, stacja kolejowa i parafia katolicka, było stąd 7,5 kilometra.

W pobliżu dworu stała we wsi kaplica katolicka. Około 1740 roku wybudował ją na nowo Tomasz Grąbczewski, chorąży pruski. Łukasz Kozikowski pełnił przy niej urząd kapelana, a według wizytacji biskupa Rybińskiego z 1780 roku kaplica była w dobrym stanie. Ówczesny dziedzic, podstoli Józef Grąbczewski, posiadał w tej okolicy, prócz Sumina, Józefowo, Brzeziny, Wygodę i Dąbrówkę. W tym samym 1780 roku Sumin wraz z Józefowem, Brzezinami i Wygodą liczył 125 katolików i 47 ewangelików. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku wykazuje tu 81 mieszkańców: 13 luteranów i 68 katolików; parafię luterańską wskazuje w Starogardzie Gdańskim (Stargard).

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku majątek rycerski Summin liczył 392 mieszkańców, w tym 152 ewangelików i 240 katolików. Stały w nim 24 budynki mieszkalne. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Starogardzie Gdańskim; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W wyniku parcelacji majątku Heinricha von Plehna przez pruską Komisję Kolonizacyjną osadzono tu niemieckich kolonistów luterańskich. W dawnym pałacu von Plehnów urządzono kaplicę ewangelicką — inną i późniejszą niż kaplica Grąbczewskich. Słownik geograficzny (tom XI) notuje tu na 340 mieszkańców w 20 domach i 60 dymach 155 ewangelików i 185 katolików, a parafię katolicką wskazuje w Starogardzie. Te same wartości dla 1885 roku podaje pruski spis powszechny, który wymienia Summin w dziale obwodów dworskich (strona 36, pozycja 121), a obie parafie — ewangelicką i katolicką — umieszcza w Starogardzie. Wspólnota miała własną szkołę ewangelicką, do której chodziło sześćdziesięcioro sześcioro dzieci; Agathon Harnoch wymienia ją wśród szkół parafii ewangelickiej w Starogardzie, liczącej 6785 dusz. W majątku działały gorzelnia parowa, młyn i cegielnia; hodowano owce i bydło.

Z parafią ewangelicką w Sulęczynie wiąże się inny Summin — ten w powiecie kartuskim (wykaz gmin z 1885 roku, strona pięćdziesiąta druga, pozycja sto dwudziesta szósta: 113 mieszkańców, 23 ewangelików, 90 katolików). Do tego samego, kartuskiego Summina odnosi się też spis z 1 grudnia 1910 roku, w którym wieś ma 59 mieszkańców, a niemiecki jako język ojczysty podaje 38 osób. Ewangelicy Sumina w powiecie starogardzkim należeli do parafii w Starogardzie.

Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, zastał w Suminie 502 mieszkańców — 233 mężczyzn i 269 kobiet — wśród nich 405 ewangelików i 97 katolików. W tym spisie narodowość niemiecką podały 363 osoby, polską 139. W następnych latach grunty wróciły w ręce polskie, ludność niemiecko-ewangelicka wyjechała, a katolicy wznieśli kościół parafialny świętego Jana Chrzciciela.

W 1927 roku ukończono budowę kościoła, którego kamień węgielny położono 27 czerwca 1926 roku. Neobarokowa świątynia należy do diecezji pelplińskiej i jest wpisana do rejestru zabytków pod numerem A-1185 z 20 października 1987 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Starogard Gdański (Preußisch Stargard) i podaje tu 424 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Sumin. Z dziejów parafii i cmentarzy” — kociewiacy.pl; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XI, hasło „Sumin” (1.); J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 246 (kaplica w Suminie); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Preußisch Stargard, s. 36 poz. 121, i Kreis Karthaus, s. 52 poz. 126; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 461–462 (parafia Pr. Stargardt); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); rejestr zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Starogard Gdański, numer A-1185 z 20 X 1987; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 72, nr 244; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gdański na lata 2020–2023, Starogard Gdański 2020, s. 63–65; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycja 253; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.