Swarożyn — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Swarożynie leży przy ulicy Wyzwolenia, pod tym samym numerem 16 co dawny kościół ewangelicki, i figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycją 219. Swarożyn, po niemiecku Swaroschin, leżał w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau). Na Kociewiu, w większości polskim i katolickim, jest tu ewangelicki zespół zabudowań: kościół, plebania i nekropolia. Ewidencja zabytków prowadzi je razem, a rejestr zabytków województwa pomorskiego obejmuje kościół i plebanię wspólnym numerem A-1308 z 24 kwietnia 1990 roku. Z zespołu zachowały się wszystkie trzy elementy.

W czasach Reformacji wieś należała do gorliwie katolickich panów. Ksiądz Jakub Fankidejski pisze, że Swarożyn — od którego linia swarożyńska Czapskich wywodziła swój ród — „w lichych czasach reformacyi bardzo dobrych miał panów”. Andrzej ze Swarożyna podarował w 1566 roku klasztorowi w Pelplinie tysiąc talarów, a Mikołaja Swarożyńskiego wizytacja Rozrażewskiego z 1583 roku chwali jako nadzwyczaj gorliwego katolika. Stał tu wtedy kościół pod wezwaniem świętej Katarzyny, filia parafii w Lubiszewie; proboszcz lubiszewski przyjeżdżał z nabożeństwem co trzeci tydzień, a przybory do Mszy świętej trzymano na miejscu. Kto i kiedy świątynię ufundował, nie wiadomo; konsekrowano ją za biskupa Stanisława Karnkowskiego, rządzącego diecezją od 1567 do 1581 roku, a według Andrzeja Tomczaka wystawiono ją „tuż przed r. 1583”.

Późniejsze wizytacje, siedemnasto- i osiemnastowieczne, o niej milczą; wojny szwedzkie poczyniły w tej okolicy wielkie spustoszenia.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Swarożyn z Goszynem należał do Hilarego Aleksandra Potulickiego, od 1780 roku do jego syna, hrabiego Michała, od 1783 roku do Jana Tomasza Wernikowskiego, od 1791 roku do jego syna Jana Michała, a od 1825 roku do Wilhelma von Paleske.

Ewangelicka obecność przyszła tu później. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku majątek rycerski Swaroschin liczył 339 mieszkańców, w tym 140 ewangelików i 199 katolików. Stało w nim 28 budynków mieszkalnych. Katolicy należeli do parafii w Liebschau; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał w Swarożynie, zapisanym wśród obszarów dworskich powiatu tczewskiego, 551 mieszkańców w czterdziestu domach i stu siedmiu gospodarstwach domowych: 353 katolików i 198 ewangelików. Ewangelicy należeli wtedy do parafii w Starogardzie Gdańskim (Preußisch Stargard); własną parafię ewangelicką założono w Swarożynie w 1889 roku, a w latach 1894–1895 wzniesiono neogotycki, ceglany kościół, obok zaś plebanię pod dzisiejszym numerem 15 przy tej samej ulicy.

Pod kościół i budynki plebańskie wszczęto postępowanie o wywłaszczenie części fideikomisu barona von Paleske. W lutym 1892 roku landrat w Tczewie, wyznaczony przez prezydenta rejencji gdańskiej na komisarza w tej sprawie, ogłosił, że sprzeciw hrabiny von Mirbach-Sorquitten wobec planu wywłaszczenia rozpatrzy na miejscu w Swarożynie w piątek 29 kwietnia 1892 roku o dziesiątej przed południem. Na ten termin wezwał także właściciela fideikomisu, barona Bernharda von Paleske, którego miejsce pobytu nie było znane. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Kościoła unijnego.

Słownik geograficzny notuje we wsi tych samych 198 ewangelików obok czterdziestu domów i stu siedmiu gospodarstw, a przy tym dobra rycerskie o 1336 hektarach, stację poczty, telegrafu i kolei wschodniej między Tczewem a Starogardem, gorzelnię, tartak parowy, cegielnię i znaczny handel drzewem; w 1887 roku szkoła katolicka miała tu 61 dzieci, a ewangelicka 48.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji od 1889 roku oraz wykaz komunikantów od 1892 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St Konf 1889— K 1892—.”.

Swarożyn był majoratem, a potem fideikomisem rodziny von Paleske, do którego należały folwarki Gorzyn, Liniewko, Wętkowy, Zabagno, Ludwigsthal i Neumühl. W 1891 roku księga podaje jako właściciela barona B. von Paleske, „pana majoratu w Ameryce”, a folwarki prowadzili dzierżawcy. W 1903 roku dobra miał baron Bernhard von Paleske, a od co najmniej 1909 roku baron Erik von Paleske, który był właścicielem w 1928 roku; w latach 1926, 1927 i 1933 części jego ziemi wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Na początku 1930 roku Państwowy Bank Rolny sprzedawał z majątku Swarożyn samodzielne gospodarstwa po 15–25 hektarów.

Po 1945 roku świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki; dziś jest to kościół parafii świętego Andrzeja Boboli. Ewangelicy odeszli, a cmentarz zamknięto; pozostaje nieczynny. Karta cmentarza z 30 września 1985 roku opisuje go słowami: „Obiekt zniszczony i zdewastowany”. Dziewięć na dziesięć mogił nie miało wtedy nagrobków, a zachowane — poza dwoma — były w złym stanie; dobrze utrzymał się jedynie drzewostan.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Parafię katolicką Słownik wskazuje w Lubiszewie — tej samej, do której kościół swarożyński należał w szesnastym wieku — natomiast wykaz gmin ze spisu z 1885 roku podaje dla tej samej wsi parafię katolicką w Tczewie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 265 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1009 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 38; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XI, hasło „Swarożyn”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau, s. 30, poz. 76; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, rozdział „Kościół w Swarożynie”; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 67; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Tczew, poz. 217–219; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; karta cmentarza w Swarożynie, oprac. A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1226 (s. 94); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycja 255; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 78; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 20; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 248; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1927 nr 2 poz. 13, pozycja 131; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1933 nr 22 poz. 175, pozycja 12; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1930, nr 6; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1217; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 19 lutego 1892 roku, s. 16 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).