Swarożyn — kościół ewangelicki (Schwaroschin)

Kościół w Swarożynie, wzniesiony w latach 1894–1895 przez tutejszą gminę ewangelicką, stoi przy ulicy Wyzwolenia pod numerem 16 i służy dziś rzymskokatolickiej parafii świętego Andrzeja Boboli. Razem z sąsiednią plebanią (Wyzwolenia 15) wpisano go do rejestru zabytków województwa pomorskiego 24 kwietnia 1990 roku pod numerem A-1308; przy kościele leży dawny cmentarz ewangelicki, ujęty w wojewódzkiej ewidencji zabytków.

Swarożyn, po niemiecku Schwaroschin, to wieś kociewska między Tczewem a Starogardem, w ówczesnym powiecie tczewskim w Prusach Zachodnich. W drugiej połowie dziewiętnastego wieku miała własną stację kolei wschodniej, pocztę i telegraf, gorzelnię, tartak parowy, cegielnię i znaczny handel drzewem, a dawne dobra rycerskie o powierzchni 1336 hektarów dały nazwę swarożyńskiej linii Czapskich. Po majątku został zespół dworsko-parkowy z drugiej połowy dziewiętnastego wieku; ewidencja zabytków wymienia przy ulicy Wyzwolenia 1 dwór, gorzelnię, oborę oraz budynki inwentarski i administracyjno-mieszkalny folwarku.

W czasach Reformacji wieś należała do katolickich panów. Ksiądz Jakub Fankidejski pisze, że Swarożyn „w lichych czasach reformacyi bardzo dobrych miał panów”: Andrzej ze Swarożyna podarował w 1566 roku klasztorowi w Pelplinie tysiąc talarów, a Mikołaja Swarożyńskiego wizytacja biskupa Rozrażewskiego z 1583 roku chwali jako „nadzwyczaj gorliwego katolika”. Jedyną córkę Mikołaja pojął za żonę około 1606 roku Jan Czapski z Bąkowa — stąd wzięła się owa linia rodu.

Tutejszy kościół nosił wówczas wezwanie świętej Katarzyny i konsekrował go biskup Stanisław Karnkowski, rządzący diecezją w latach 1567–1581; według Andrzeja Tomczaka ten kościół filialny wystawiono „tuż przed r. 1583”. Był filią Lubiszewa, a tamtejszy proboszcz przyjeżdżał tu z nabożeństwem co trzeci tydzień. Kościół ten nie występuje w późniejszych wizytacjach z siedemnastego i osiemnastego wieku, a Fankidejski przypuszcza, że przepadł w wojnach szwedzkich, które w tej okolicy poczyniły wielkie spustoszenia.

Ewangelicka wspólnota wyrosła tu w czasach pruskich, wraz z osadnikami i majątkiem ziemskim. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XI, 1890) wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku naliczyła w Swarożynie 104 katolików i 58 ewangelików; dobra należały wówczas do Potulickich.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Swaroschin — razem z Ludwigsthal, Neumühl, Zabagno i Zalewken — jako majątek rycerski z 28 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 339, w tym 140 ewangelików i 199 katolików. Ewangelicy ze Swarożyna i Zabagna należeli do parafii w Starogardzie Gdańskim, a z pozostałych osad — do parafii w Tczewie; katolicy — do parafii w Liebschau; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał w Swarożynie, zapisanym wśród obszarów dworskich, 551 mieszkańców w czterdziestu domach i stu siedmiu gospodarstwach domowych: 353 katolików i 198 ewangelików. Ewangelicy należeli wtedy do parafii w Starogardzie Gdańskim, a własną parafię ewangelicką założono w Swarożynie w 1889 roku — pięć lat przed budową kościoła. W 1887 roku miejscowa szkoła katolicka liczyła 61 dzieci, a ewangelicka 48.

Piotr Birecki podaje, że parafię założoną w 1889 roku prowadził pastor Falkenberg. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1348 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1891 roku Karl Falkenberg.

Swarożyn był majoratem, a potem fideikomisem rodziny von Paleske, do którego należały folwarki Gorzyn, Liniewko, Wętkowy, Zabagno, Ludwigsthal i Neumühl. W 1891 roku księga podaje jako właściciela barona B. von Paleske, „pana majoratu w Ameryce”, a folwarki prowadzili dzierżawcy. W 1903 roku dobra miał baron Bernhard von Paleske, a od co najmniej 1909 roku baron Erik von Paleske, który był właścicielem jeszcze w 1928 roku; w latach 1926, 1927 i 1933 części jego ziemi wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Na początku 1930 roku Państwowy Bank Rolny sprzedawał z majątku Swarożyn samodzielne gospodarstwa po 15–25 hektarów.

Gdy po 1920 roku Swarożyn znalazł się w granicach Rzeczypospolitej, część ludności niemiecko-ewangelickiej wyjechała, a po 1945 roku pozostałych wysiedlono. Katolicy przez wieki należeli do sąsiedniej parafii; własną erygowano 1 lipca 1937 roku.

Poewangelicki kościół przejęli katolicy. W maju 1945 roku opustoszały kościół poewangelicki wraz z pastorówką i organistówką przekazano w użytkowanie parafii, a poświęcenia świątyni dokonał 1 lipca 1945 roku ksiądz Franciszek Chyliński. Daty te podaje strona diecezji pelplińskiej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 265 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1009 dusz.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Swarożyn”; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XI, hasło „Swarożyn”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau, s. 30, poz. 76; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, rozdział „Kościół w Swarożynie”; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 67; kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem świętego Andrzeja Boboli — zabytek.pl; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Tczew, poz. 210–219; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 161; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 31; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycja 255; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 78; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 20; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 248; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1927 nr 2 poz. 13, pozycja 131; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1933 nr 22 poz. 175, pozycja 12; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1930, nr 6; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1217; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.