Świerki — cmentarz ewangelicki

Świerki, po niemiecku Tannsee, dostały przywilej w Malborku w 1318 roku, nazajutrz po dniu świętego Jerzego, a proboszczowi zapisano w nim cztery łany; odnowiony akt lokacyjny wystawił Werner von Orseln w 1321 roku. Gmina ewangelicka uformowała się tu w XVI wieku; podobno w 1577 roku Philippus Oelsnerus głosił Ewangelię w tutejszym kościele katolickim i wkrótce musiał ustąpić. Pierwszy dom kościelny ewangelików stanął wraz ze szkołą w 1603 roku, spłonął w 1680 roku, a kościół i plebanię odbudowano w 1708 roku mimo sprzeciwu duchowieństwa katolickiego.

Obecna świątynia jest trzecia. Starą, grożącą zawaleniem, rozebrano 29 maja 1798 roku, a nową postawiono w konstrukcji ryglowej, na planie wydłużonego ośmioboku o wymiarach 21,5 na 11,8 metra, z wysokim dachem i wieżą-sygnaturką wtopioną w dach. Gmina zbudowała ją za własne pieniądze, odrzucając zapomogę państwową; inwentaryzator uznał to za tak znamienne dla ówczesnych poglądów religijnych, że poświęcił temu osobny przypis. Rok budowy podawany jest dwojako — inwentarz zabytków i rejestr zabytków mówią o 1798 roku, Harnoch — o 1800. Organy Harnoch opisuje w 1890 roku jako stare, o 13 głosach i czterech oktawach; według zestawienia Piotra Bireckiego elbląska firma Terletzkich zbudowała w Świerkach organy w 1885 roku. Ołtarz połączony z amboną ufundowano w 1851 roku, a ze starego ołtarza zachowały się dwa rzeźbione anioły do trzymania chust komunijnych i cztery figury ewangelistów.

Kościół pozostawał ewangelicki do 1945 roku, po czym przejęli go katolicy. Rejestr zabytków prowadzi go pod wezwaniem świętego Bartłomieja, z numerem A-813 z 17 listopada 1974 roku, opisy miejscowe zaś — pod wezwaniem świętego Wojciecha.

O losie kościoła ewangelickiego w sąsiedniej Lipince, po połączeniu obu parafii, źródła także mówią różnie: inwentarz zabytków — że budowlę z 1638 roku rozebrano na początku XIX wieku, Harnoch — że w 1809 roku gmina ją sprzedała, a za uzyskane pieniądze wykupiła sobie miejsce w kościele w Świerkach.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 392 mieszkańców: 147 luteranów i 245 katolików, a jako parafię luterańską wskazuje Świerki (Tannsee).

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Tannsee jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 35 budynków mieszkalnych i 474 mieszkańców, w tym 211 ewangelików i 263 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku gmina liczyła 394 mieszkańców: 210 ewangelików, 183 katolików i jednego innego chrześcijanina; ewangelicy należeli do parafii w Świerkach (Tannsee).

Parafia liczyła około 1890 roku 600 dusz i obejmowała Świerki, Lipinkę i Nidowo (Niedau). Jej cmentarz leżał w Lipince, a ewangelicy ze Świerków i Nidowa chowani byli — jak zapisał Harnoch — na katolickim cmentarzu przykościelnym w Świerkach. Ten katolicki cmentarz leży w miejscu, gdzie stał nieistniejący kościół katolicki — u Schmida pod wezwaniem świętej Anny, w Słowniku geograficznym pod wezwaniem świętego Bartłomieja. Wzmiankowano go na początku XIV wieku; w 1637 roku był ryglowy, z drewnianą wieżą; rozebrano go w latach sześćdziesiątych XX wieku. W haśle Tannsee Harnoch pisze najpierw „Friedhof in Lindenau”, a zaraz potem: „Die Evangelischen in Tannsee und Niedau [werden] begraben auf dem kath. Kirchhof zu Tannsee” — tak brzmi zapis na stronie 442 jego statystyki. W tym samym miejscu Harnoch podaje szkoły parafii: Tannsee, Lindenau i Niedau.

Wojewódzka ewidencja zabytków notuje w Świerkach dawny cmentarz ewangelicki przykościelny datowany na XVI wiek, a wskazany dla niego punkt leży około dwustu metrów na północ od katolickiego cmentarza parafialnego; do rejestru zabytków obiekt ten nie został wpisany. Rozbieżność ta pozostaje nierozstrzygnięta.

Na cmentarzu przy kościele katolickim w Świerkach stała w 1919 roku kamienna stela nagrobna pastora ewangelickiego Carla Lobegotta Hackera, zmarłego w 1804 roku, oraz żeliwny pomnik nagrobny gospodarza Schopnauera, zmarłego w 1852 roku.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród dwóch cmentarzy parafii w Świerkach, liczącej wtedy 789 ewangelików.

Karta cmentarza z września 1998 roku stwierdza: „Brak zachowanych nagrobków”. Cmentarz leżał po wschodniej stronie drogi z Nowego Stawu do Lubstowa, na terenie przykościelnym, bez muru ogrodzeniowego i bramy, a jego granice pozostawały czytelne; wolnostojących ani przyściennych nagrobków karta nie odnotowuje, wymienia natomiast jedną płytę nagrobną z końca siedemnastego wieku, którą zaleca przenieść do kościoła lub muzeum, oraz obwiednię z lip o pniach grubości od czterdziestu do sześćdziesięciu centymetrów, w dobrym stanie zdrowotnym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 243 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 665 dusz.

Źródła: B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 310; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytków wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, województwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 441–442; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919; opis miejscowy Świerków w serwisie krajoznawczym Żuław; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16–17, poz. 131; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 46, nr 148; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasło Nidowo; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 33–34; karta cmentarza w Świerkach, oprac. J. Domino, 1998 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 145; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.