Świerki — dawny kościół ewangelicki (Tannsee)

Kościół w Świerkach, po niemiecku Tannsee, stoi na Wielkich Żuławach Malborskich, o półtorej mili na północ od Malborka. Wzniesiono go w 1798 roku w konstrukcji ryglowej z wypełnieniem z czerwonej cegły. Ma plan wydłużonego ośmioboku, jest nieorientowany i jednonawowy, z drewnianą wieżyczką wtopioną w dach. Ołtarz główny i ambona pochodzą z 1851 roku i mają formy klasycystyczne, a emporę wspierają drewniane kolumny korynckie. Tablica przy wejściu wymienia budowniczych: Jacoba Tohmasa, Johana Jacoba Schroetera i George'a Jacúbowskiego.

Wieś lokował w 1318 roku wielki komtur Werner von Orseln, nadając niejakiemu Andrzejowi 62 włóki i wyznaczając cztery włóki dla proboszcza.

Ewangelickie kazania miały tu rozbrzmiewać w katolickim kościele parafialnym już w 1577 roku. Głosił je Filip Oelsner, wcześniej tutejszy pleban, który przeszedł na luteranizm; gdy go wydano, musiał uchodzić i ostatecznie został pastorem w Nowym Mieście Elblągu. Jego następca Jan Gronwald w 1585 roku głosił kazania już tylko potajemnie, w jednym z gospodarstw, a ślub wziął aż w Ujeścisku pod Gdańskiem, by nie dowiedziało się o nim duchowieństwo katolickie. Własny kościół i szkołę ewangelicy zbudowali w 1603 roku; gmina Świerków wzniosła je sama, składką liczoną od dymów, bez udziału Nidowa.

Według Abrahama Hartwicha (1723) w 1605 roku przyszedł do Świerków, po niemiecku Tannsee, wygnany z poprzedniej parafii Joachim Lubecus, a w 1614 roku Andrzej Zernebach, wcześniej kantor szkoły łacińskiej w Malborku, ordynowany w kościele zamkowym w Królewcu, który zmarł w Świerkach w 1621 roku; jeszcze w tym samym roku powołano Jerzego Müttera. Według Hartwicha 30 marca 1622 roku powołano do Świerków Joachima Pinnoviusa z Pomorza, wcześniej nauczyciela w Kławkach (Klackendorf) na Małych Żuławach, ordynowanego w kwietniu tego roku w Królewcu; w 1635 roku pastorem był Christoph Albinus, a w 1640 roku jego miejsce zajął Michael Starck z Pomorza.

Świątynia spłonęła w 1680 roku i mimo sprzeciwu duchowieństwa katolickiego odbudowano ją wraz z plebanią w 1708 roku. Według rejestru darów i wydatków w księdze kościelnej gminy spalony w 1680 roku dom kościelny odbudowano w lipcu tego samego roku, a w lipcu 1706 roku przedłużono go o 12 stóp. Według Hartwicha Zygmunt Ernest Guttermuth ze Śląska, powołany do Świerków w 1660 roku, zmarł 10 sierpnia 1679 roku i został pochowany w tutejszym kościele ewangelickim; jego następca Szymon Liebe z Malborka zmarł 15 maja 1709 roku i spoczął w tym samym kościele, niedaleko drzwi. Po nim pastorem był Henryk Porsch z Elbląga, który w 1715 roku przeszedł do Stalewa (Stalle), a następnie Dawid Tiedke z Malborka.

Według Hartwicha w 1700 roku gmina w Świerkach, po niemiecku Tannsee, kupiła z własnych środków pozytyw (małe organy) do swojego domu kościelnego, w którym wcześniej organów nie było; biskup Teodor Potocki zakazał ich używania i nałożył na Świerki i Lipinkę 400 florenów kary na wielkie ołtarze i organy dla kościołów katolickich. Ten sam rejestr podaje, że pozytyw kupiony w Malborku wniesiono do domu kościelnego 31 października 1699 roku, a pieniądze zebrano od gospodarzy ze Świerków i z Nidowa.

Rejestr opisuje pożar z 22 czerwca 1680 roku: ogień wybuchł między jedenastą a dwunastą w południe w stodole jednego z gospodarzy i strawił domy, stodoły i obory kilku gospodarstw, dom kościelny i mieszkanie pastora. 19 lipca dom kościelny odbudowano, a 21 lipca, w piątą niedzielę po Trójcy Świętej, pastor wygłosił w nim pierwsze kazanie. Ponieważ z domu kościelnego nic nie uratowano, jak zapisano w rejestrze, z pieniędzy kościelnych sprawiono stół ołtarzowy. Ambonę podarował pan Merten, mieszczanin i piwowar z Malborka, a pierwsze kazanie wygłoszono z niej w 22. niedzielę po Trójcy Świętej 1680 roku; konfesjonał opłacono z kasy kościelnej. 31 stycznia 1691 roku ustawiono ołtarz wykonany w Gdańsku za 160 florenów; Jacob Thomas z braćmi dał na niego 100 florenów. 1 kwietnia 1693 roku gospodarz Jacob Werner zapisał kościołowi na łożu śmierci 100 florenów.

W 1694 roku pomalowano ołtarz, chrzcielnicę, ambonę i chór. Za ołtarz malarz dostał 63 floreny: 30 florenów wzięto z zapisu Wernera, 30 florenów dała wieś, a 3 floreny dał David Zimmerman. Malowanie chrzcielnicy i ambony opłacili dwaj darczyńcy, a malowanie chóru opłacili mieszkańcy Świerków. W listopadzie 1706 roku kościół dostał sześć nowych okien.

Pod rokiem 1698 rejestr notuje, że 27 stycznia młody mieszkaniec Nidowa zapisał kościołowi na łożu śmierci 60 florenów. W lipcu tego roku kościół naprawiono: podłożono pod niego nowe podwaliny, poprawiono dach, a ściany otynkowano i pobielono wewnątrz i z zewnątrz. We wrześniu na prace u góry kościoła dano 15 florenów z tego zapisu, a resztę wykonano na koszt wsi Świerki. W październiku za ołtarzem ustawiono pięć nowych ławek, które ufundowali Merten Schröter młodszy ze Świerków i czterej mieszkańcy Nidowa.

W 1713 roku, zaraz po dniu świętego Jakuba, postawiono w plebanii nowy komin, który kosztował 20 florenów 16 groszy, nie licząc zwykłego wyżywienia robotników; przełożeni kościoła kazali też na nowo pokryć stodołę z wozownią i stronę plebanii od podwórza, za co dekarz dostał 13 florenów 9 groszy. Po żniwach 1714 roku zbudowano nową izbę za 159 florenów: pastor Henryk Porsch zapisał, że sam dał na nią dobrowolnie 100 florenów, wpłacono też 48 florenów, a 11 florenów wzięto z kar kościelnych; obie wsie zwiozły drewno, a wyżywienie robotników dali sami gospodarze ze Świerków.

W dzień świętego Michała 1714 roku miejscowy nauczyciel Holtz poprosił o zwolnienie, bo przyjął służbę kościelną i szkolną w twierdzy Münde; na jego miejsce przyjęto następcę z Pogorzałej Wsi (Wernersdorf). W niedzielę Judica, 7 kwietnia 1715 roku, Porsch po ponad sześciu latach urzędowania wygłosił kazanie pożegnalne, gdyż otrzymał powołanie do innej gminy, i zostawił następcy wiadomość, że przełożeni kościoła mają za podarowane przez niego pieniądze oprawić księgę kościelną na czarno, ze srebrnymi okuciami, i wypisać na niej złotymi literami jego nazwisko z rokiem 1715.

Następca, David Tiedke z Malborka, zapisał, że po kazaniu próbnym w Niedzielę Palmową, 14 kwietnia, przełożeni kościoła ze Świerków i z Nidowa wręczyli mu 25 kwietnia pisemne powołanie od całej gminy, a 30 kwietnia przeegzaminował go i ordynował w imieniu konsystorza pomezańskiego w Saalfeld archiprezbiter z Pasłęka (Preußisch Holland).

Katolickie protokoły wizytacyjne, które omówił Jan Wiśniewski, pokazują tutejszą gminę oczami wizytatorów. W 1647 roku mieszkał w Świerkach predykant — w języku wizytacji „minister haereticus” — który udzielał wszystkich sakramentów, a pomagał mu nauczyciel, nazwany „heretyckim”, uczący dzieci; ekonom malborski nie reagował, choć proboszcz składał skargi na działalność predykanta, a gdy chłopa Alberta Willera z Nidowa ukarano 50 złotymi węgierskimi, ekonom ten wyrok odwołał.

W 1700 roku biskup — według protokołu wizytacji — polecił usunąć z domów modlitwy w Świerkach i Lipince organy, które uznał za ustawione bezprawnie, a za dalszą grę na nich zagroził karą 100 złotych oraz ekskomuniką i interdyktem. Pół wieku później, 11 lipca 1749 roku, biskup wyraził oburzenie, że w parafii stoją dwa oratoria luterańskie zbudowane bez jego zgody: zakazał ich remontowania, polecił, by duchowni luterańscy żądali od rodziców pisemnej zgody katolickiego proboszcza na chrzest, i zabronił luterańskiemu nauczycielowi uczyć dzieci katolickie.

W 1785 roku na terenie katolickiej parafii w Świerkach mieszkało 420 protestantów — 200 mężczyzn i 220 kobiet — którzy mieli swoje świątynie i pastorów w Świerkach i w Lipince.

Hermann Eckerdt (1868) podaje, że w Świerkach, po niemiecku Tannsee, działał Abraham Hartwich, autor dzieła o dziejach trzech Żuław, ważnego dla historii tutejszych parafii ewangelickich. Hermann Eckerdt (1868) wspomina duchownego Heinela ze Świerków, po niemiecku Tannsee, autora większej i mniejszej historii Prus, szeroko rozpowszechnionej w prowincji. Jego historię Prus sprzedawano także w Nadrenii: 3 listopada 1836 roku „Rheinisches Wochenblatt für Stadt und Land” ogłaszał w swojej ekspedycji pierwszy tom „Geschichte des Preußischen Staates und Volkes, für alle Stände bearbeitet” doktora Eduarda Heinela, ewangelickiego pastora w Świerkach koło Malborka, w drugim, niezmienionym wydaniu.

Gdy budowla zestarzała się i zagroziła zawaleniem, rozebrano ją, a na jej miejscu stanął kościół dzisiejszy: ośmioboczny, z muru pruskiego, z wieżyczką i dzwonem na dachu, o skromnym wnętrzu i starych organach o trzynastu rejestrach i czterech oktawach. Rok tej budowy źródła podają dwojako — rejestr zabytków 1798, Agathon Harnoch 1800. Gdy gmina prosiła o zasiłek na nowy kościół, Fryderyk Wilhelm III odmówił w 1798 roku: we wsi stał przecież kościół katolicki, do którego utrzymania ewangelicy i tak się dokładali, a król — jak napisał — nie chciał umacniać przesądu, że jedno wyznanie nie może czcić Boga w świątyni drugiego. Starą świątynię rozebrano z powodu złego stanu 29 maja 1798 roku, a obecny budynek wzniesiono w konstrukcji szkieletowej w tym samym roku ze środków gminy.

Kościół ma 21,5 metra długości i 11,8 metra szerokości; kruchta i zakrystia są wbudowane w ośmiobok. Pastor Heinel ze Świerków pisał w 1832 roku, że tutejszy nowy kościół, z muru ryglowego i ośmioboczny, ozdobiony małą wieżyczką, ma przynajmniej postać przyjaznej kaplicy, choć brak mu okazałego wyglądu prawdziwego kościoła. Sam mieszkał w drewnianym domu, który miał tylko jedną izbę i dwie ogrzewane izdebki i stał, jak pisze, już co najmniej 150 lat.

Według Heinela w dawnych czasach ewangelikom na Żuławach nie pozwalano nawet na organy, a gdy gminy Lipinki i Świerków mimo to jako pierwsze je sprawiły, musiały zapłacić znaczną karę.

Z dawnego ołtarza zachowały się dwa dobrze rzeźbione anioły do trzymania obrusów komunijnych. Sześcioramienny żyrandol z dwugłowym orłem nosi napis „Jacob Werner Anno 1694” i gmerk. Według księgi kościelnej Michael Lentz 29 czerwca 1692 roku ufundował przelanie kielicha. Jeden z żyrandoli, ufundowany w 1728 roku przez Michaela Schultza, w napisie określonego „von Lingnau”, pochodzi z kościoła ewangelickiego w Lipince, po niemiecku Lindenau, rozebranego w 1875 roku. Srebrny dzban na wino podarował w 1768 roku kościołowi ewangelickiemu w Świerkach, po niemiecku Tannsee, tutejszy pastor Skubowius, ku pamięci swojej zmarłej żony, w napisie nazwanej „Cath. Reg. E. geb. Willmin”.

Ośmioramienny żyrandol z dwugłowym orłem ufundowali w 1803 roku Abraham Grübnau, kupiec z Gdańska, po niemiecku Danzig, i jego żona Anna Juliana z domu Schroeter, córka — jak głosi napis — „Dan Schroeter in Lindenau”, czyli z Lipinki. Okrągłe srebrne pudełko na hostie z medalionami ewangelistów wykonał Hossauer z Berlina; ufundowali je w 1857 roku Jacob i Wilhelmine Kuhn. Wśród tarcz nagrobnych wyróżnia się tarcza Martina Lobegotta Soenkego, urodzonego w 1780 roku, zmarłego w 1852 roku, przysięgłego wałowego i właściciela majątku w Lipince, po niemiecku Lindenau, z oryginalnymi odznaczeniami: Krzyżem Żelaznym drugiej klasy, medalem pamiątkowym z 1814 roku i rosyjskim Orderem Świętego Jerzego piątej klasy. Tarcza nagrobna upamiętnia byłego podoficera 1.

Zachodniopruskiego Pułku Ułanów Petera Samuela Döhringa, urodzonego 6 stycznia 1786 roku w Tragaminie, po niemiecku Tragheim, zmarłego 14 grudnia 1860 roku w Świerkach. Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego zbudowała tu organy w 1885 roku.

Od około 1620 roku osobny kościół stał w Lindenau. W 1809 roku tamtejsza gmina sprzedała go, a za uzyskane pieniądze wykupiła sobie miejsce w kościele w Świerkach i odtąd obsługiwał ją tutejszy pastor. Cmentarz parafialny leżał w Lindenau, natomiast ewangelicy ze Świerków i Nidowa grzebali swoich zmarłych na katolickim cmentarzu przykościelnym w Świerkach. Cmentarz przy kościele zachował się do dziś.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notował tu 392 mieszkańców — 147 luteranów i 245 katolików — i również wskazywał parafię luterańską w Świerkach. Parafia ewangelicka liczyła około 600 dusz i obejmowała Świerki, Lipowo-Lipinkę (Lindenau) oraz Nidowo (Niedau); tak samo wykazywała ją około 1860 roku ewangelicka superintendentura malborska, licząca wówczas 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów.

Według tego słownika parafia ewangelicka w Świerkach liczyła w 1868 roku 540 dusz. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. W 1869 roku wieś miała 474 mieszkańców i 35 domów. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 394 mieszkańców: 210 ewangelików, 183 katolików i jedną osobę zapisaną wśród innych chrześcijan, którą Słownik geograficzny nazywa dysydentem; ewangelicy należeli do parafii w Świerkach.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XII, 1892) do szkoły ewangelickiej w Świerkach, po niemiecku Tannsee, uczęszczało w 1887 roku 29 dzieci, a do katolickiej 38. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 524 ewangelików; patronami byli wolnochełmińscy gospodarze, a pastorem był od 1875 roku Adolf Fabricius. W październiku 1911 roku Fabricius był już pastorem emerytowanym i mieszkał w Gdańsku; „Deutscher Reichsanzeiger” z 21 października tego roku podał, że jako emerytowany pastor, dawniej w Świerkach, otrzymał Order Korony trzeciej klasy. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Świerkach liczyła wtedy 789 ewangelików, a pastorem był od 1912 roku Fritz Moritz.

Do 1945 roku kościół był ewangelicki; po wojnie przejęli go katolicy i dziś jest kościołem parafialnym. W źródłach spotyka się dwa wezwania; oba są prawdziwe, tylko dotyczą czego innego. Wezwanie świętego Bartłomieja Apostoła nosi parafia — to samo wezwanie przypisuje dawnemu kościołowi katolickiemu we wsi Słownik geograficzny, podczas gdy Schmid, za wizytacją z 1700 roku, nazywa go kościołem świętej Anny. Jego parafia należała do dekanatu nowostawskiego i według Słownika geograficznego obejmowała Świerki, Lignowy, Nidowo, Groß Mausendorf i Lupushorst; w 1884 roku liczyła 248 komunikantów. Dzisiejsza świątynia parafii, czyli dawny zbór ewangelicki poświęcony dla katolików w 1946 roku, nosi wezwanie świętego Wojciecha; rejestr zabytków i ewidencja przenoszą na budynek wezwanie parafii.

Sam kościół wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego 17 listopada 1974 roku pod numerem 813 (dawniej 713). W wykazie rejestru figuruje jako szachulcowy kościół parafialny pod wezwaniem świętego Bartłomieja Apostoła z 1798 roku.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Tannsee” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1661–1891. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Jedną z tutejszych ksiąg kościelnych, dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, cytuje Jaśmina Korczak-Siedlecka: w księdze gminy ewangelickiej Świerków i Nidowa, datowanej przez autorkę na 1714 rok, tutejszy pastor zwrócił się wprost do swojego następcy słowami „Meinem lieben H. Successori […] hinterlasse ich wolmeinend meinen priesterl[ichen] Wunsch und Seegen. Zur fr[eundlichen] Nachricht dientt dieses meinem zukunfftigen, lieben herrn Ambt-Bruder” (w przekładzie autorki: „Mojemu drogiemu panu sukcesorowi […] pozostawiam życzliwie moje pastorskie życzenia i błogosławieństwo […].

Do przyjacielskiej wiadomości niech służy to mojemu przyszłemu miłemu panu bratu na urzędzie”). W samej księdze ten zwrot do następcy stoi pod rokiem 1715, po kazaniu pożegnalnym pastora Henryka Porscha.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Tannsee księgi chrztów, ślubów i zgonów, prowadzone dla Świerków od 1679 roku, a dla Lipinki w latach 1660–1727 (chrzty od 1661, zgony od 1690) i ponownie od 1774 roku, wykaz komunikantów z lat 1774–1800 i od 1831 roku oraz księgi konfirmacji z lat 1789–1827 i od 1831 roku. Jego zapis brzmi: „Tf für Tannsee 1679—, für Lindenau 1661—1727; 1774— Tr für Tannsee 1679—, für Lindenau 1660—1727; 1774— St für Tannsee 1679—, für Lindenau 1690—1727; 1774— K 1774—1800; 1831— Konf 1789—1827; 1831—. Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1800—74 und für Lindenau Tf Tr St 1800—09”.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Joachim Lubecus (1605), Andreas Zernebach (1614–1621), Georg Müller (1621–1626), Joachim Pinnow (1627–1635), Sigismund Ernst Guttermuth (1660), Simon Liebe (1670), Heinrich Porsch (1709), David Tiedke (1715), Abraham Pusch (1757), Karl Lobegott Hacker (1802), Johann Friedrich Hompesch (1809), Eduard Friedrich Reinhard Heinel (1830), Friedrich Gustav Hugo Heermann (1842), Adolph Carl Gustav Wundsch (1860), Adolf Eduard Ludwig Fabricius (1875), Fritz Leo Moritz (1912).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 243 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 665 dusz.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 168, 247; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 111, 230, 231; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Tannza”; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Malbork”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 311, 312, 313, 315; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Tannsee; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XII, hasło Tannza (Tannsee); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16–17, poz. 131; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 46, nr 148; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 167, 229–230; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 97, 215; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 10, nr 151; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 33–34; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 43; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 145; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 462, 686; t. 3, s. 693, 745, 754, 833; t. 4, s. 1085, 1107, 1217, 1226; t. 5, s. 1361, 1387, 1408; t. 7, s. 1834, 2026, 2037; „Rheinisches Wochenblatt für Stadt und Land”, 3 listopada 1836 roku, s. 4 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 21 października 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 61–62; J. Korczak-Siedlecka, „Biblijny prorok wśród żuławskich barbarzyńców. Kreacja własnego »ja« pastorów w relacjach z parafianami. Luterańskie księgi kościelne jako samoświadectwa (XVII–XVIII wiek)”, „Zapiski Historyczne” LXXXIX, zeszyt 4, 2024, s. 61; Heinel, „Einige Nachrichten über das große Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht”, „Preußische Provinzial-Blätter” 8, Königsberg 1832, s. 209–229, 317–330 (Internet Archive); Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Świerkach (Tannsee) z lat 1679–1729, z rejestrem darów i wydatków, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 23552).