Świetlino — cmentarz ewangelicki

Stary cmentarz ewangelicki w Świetlinie (po niemiecku Schweslin, po kaszubsku Swisleno) założono w połowie dziewiętnastego wieku poza wsią, na wzniesieniu przy drodze do Kaczkowa, po jej zachodniej stronie. W granicach wyraźnie zaznaczonych kamiennym murem cmentarz zajmuje mniej więcej trzydzieści na trzydzieści metrów. Ocalały ceglane, otynkowane słupy bramy — z zawiasami i ze śladami po metalowych krzyżach na ostro zakończonych szczytach. W głąb prowadzi centralna aleja obsadzona lipami, sporo jest starodrzewu w dobrym stanie, a teren w większości oczyszczono z samosiejek. Wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi go jako cmentarz poniemiecki, dawniej ewangelicki; kartę konserwatorską sporządzono 15 listopada 1984 roku, a jako datę zamknięcia podano rok 1929.

Świetlino założono w czasach krzyżackich; wieś zbudowano na planie owalu, który przez stulecia zbliżył się do kwadratu, a główną ulicę nazywano „der Ring”. Za Krzyżaków należało do wójtostwa lęborskiego i liczyło w 1437 roku dwanaście radeł, z każdego po trzy wiardunki czynszu i po korcu owsa. Leżało na skraju pasa osadnictwa niemieckiego, który — jak pisał Franz Tetzner — ciągnął się od Bożegopola aż po granicę Prus Zachodnich i obejmował także ten pomorski okręg kościelny.

W 1784 roku Świetlino leżało półtorej mili na wschód-północny wschód od Lęborka, nad Łebą, przy wielkim lesie królewskim o obwodzie ponad mili, i graniczyło z zachodniopruską wsią Strebbelin. Mieszkali tu nadleśniczy, który miał też gospodarstwo chłopskie, sołtys wolny, dziesięciu gospodarzy, wolny gospodarz i chałupnik-budnik, „welcher Schulmeister ist” — który był zarazem nauczycielem; stała też chata sołecka, a wieś liczyła 17 dymów. Mieszkańcy należeli do parafii w Brzeźnie Lęborskim (Bresen).

W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 489 ewangelików i 3 katolików. Franz Schultz notował około 1910 roku 469 mieszkańców gminy wiejskiej oraz 40 osób w leśnym obwodzie dworskim, wydzielonym urzędowo w 1905 roku. Wieś należała do parafii w Brzeźnie Lęborskim, gdzie był też urząd stanu cywilnego, a Świetlino dało nazwę obwodowi urzędowemu, który objął Brzeźno Lęborskie, Wysokie, Pużyce, Chrzanowo, Kaczkowo i Łęczyce.

W 1911 roku stanęła w środku wsi własna świątynia: kościół pomocniczy parafii w Brzeźnie Lęborskim, u Marka Drzewieckiego nazywany kaplicą pod wezwaniem świętego Izydora Rolnika. Murowana z cegły, na kamiennej podmurówce, o tynkowanych elewacjach, wzniesiona na planie ośmioboku i mieszcząca dwieście osób, powstała według projektu okręgowego inspektora budowlanego Fromma z Lęborka. Poświęcił ją superintendent Büschel, pierwsze nabożeństwo odprawił miejscowy pastor Rohde, a Biblia ołtarzowa była darem cesarzowej; wcześniej ewangelicy zbierali się w szkole. Był to ostatni z czterech kościołów pomocniczych, jakie powiat lęborski postawił w latach 1904–1911.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś z kaplicą przy parafii w Brzeźnie Lęborskim, 7 kilometrów od Brzeźna, a dla całej parafii podaje 3160 dusz. Pastorem był Walter Calliebe. Kilkanaście metrów od świątyni stoi obelisk upamiętniający ofiary „marszu śmierci” z 1945 roku.

Większość nagrobków zrównano z ziemią; zachowało się wiele podstaw krzyży oraz grobów rodzinnych i pojedynczych, ale ich stan jest zły. Została jedna kwatera rodzinna z czarnego lastryko, w reprezentacyjnym miejscu, z nielicznymi żelaznymi okuciami. Poszukiwania prowadzone w ostatnich latach wydobyły spod ziemi okazałe kamienne nagrobki: stelę nauczyciela Fritza Skibbego (28 października 1841 — 6 czerwca 1926), kamień Bernharda Reicha (16 kwietnia 1861 — 26 czerwca 1925) i jego żony Marthy z domu Hubert (18 sierpnia 1869 — 29 września 1924). Cenotaf, również wydobyty spod ziemi, ma wyryty hełm żołnierski. Postawiono go ku pamięci Hermanna Markowskiego (na kamieniu zapisanego jako Markowske, w wykazach poległych jako Markowski), urodzonego 20 grudnia 1897 roku, który poległ 12 października 1917 roku pod Ypres w Belgii; według Drzewieckiego jego ciało spoczywa we Francji.

Cenotaf ustawiono na podstawie kamienia Waltera Markowskego (3 listopada 1901 — 6 czerwca 1916). Na połamanej marmurowej płycie daje się odczytać napis: „Frau Auguste … geb. Saba 17.2.1869”.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka ewidencja zabytków (WUOZ Gdańsk); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 110.