Dziedzictwo › Katalog › Święty Gaj

Kościół · powiat elbląski

Święty Gaj — dawny kościół ewangelicki (Heiligenwalde)

niem. Heiligenwalde

Rodzaj
kościół (dawny ewangelicki)
Nazwa niemiecka
Heiligenwalde
Czas budowy
XV wiek albo około 1399; odbudowa 1864–1865
Miejscowość
Święty Gaj, gm. Rychliki
Dawny powiat
Kreis Preußisch Holland (Regierungsbezirk Königsberg, Provinz Ostpreußen)
Powiat dziś
elbląski
Po 1945
przejęty przez katolików

Kościół w Świętym Gaju (po niemiecku Heiligenwalde) stoi około dwudziestu kilometrów na południowy zachód od Pasłęka, na skłonie opadającym ku rzece Dzierzgoń. Rzeka ta była przed 1945 rokiem granicą między Prusami Wschodnimi a Zachodnimi, a wieś leżała u styku trzech powiatów: pasłęckiego, sztumskiego i malborskiego.

Osadę wymieniono po raz pierwszy 1 maja 1323 roku, w akcie lokacyjnym sąsiedniego Krupina — wspomniano tam drogę do „Heiligenwalt” i tamtejszy młyn. Samą wieś lokował 17 kwietnia 1324 roku komtur dzierzgoński Luter z Brunszwiku, przekazując zasadźcy Henrykowi von Dirnow 55 łanów na prawie chełmińskim. Stała tu wtedy ceglana kaplica, a przy akcie jej fundacji obecny był proboszcz z pobliskiego Kwietniewa, Henryk. Po wprowadzeniu Reformacji świątynię przebudowano, wyciągając skrzydło wschodnie zamknięte szczytem z pięcioma blendami; w części zachodniej stała masywna drewniana wieża z ostrołukowym portalem.

W 1844 roku powstał rysunek dawnej świątyni, wykonany przez E. Andersona. W 1861 roku kościół spłonął do murów od uderzenia pioruna — przepadły wtedy dwa dzwony, jeden z 1420 roku, z napisem gotyckimi minuskułami „Svnte + barbara + b + anno + domini + jore 1420”, drugi z 1725 roku, z napisem „Gott Allein in der Hohe Sei Ehr. Gegossen A. 1725”. W latach 1864–1865 odbudowano go na starych murach, z nową absydą od wschodu. Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku podaje, opierając się na rysunku i notatkach precentora E. Andersona z Popelken, że kościół stał pod patronatem królewskim, a w jego północnej kruchcie znajdowała się kropielnica z niebieskiego granitu.

Kościół w Świętym Gaju był filią luterańskiej parafii w Kwietniewie i pozostawał ewangelicki do 1945 roku. Każdy tutejszy pastor gospodarował na czterech łanach — trzech w Kwietniewie i jednym w Świętym Gaju. W październiku 1890 roku prasa doniosła, że regencja powierzyła tymczasowo nadzór miejscowy nad szkołami parafii Kwietniewa i Świętego Gaju pastorowi Wiederholdowi z Rychlik. W kwietniu 1914 roku pastorem w Kwietniewie i Świętym Gaju, w diecezji pasłęckiej, mianowano pastora Dembowskiego z Groß Schönau. Ostatnim duchownym był Max Johann Wolfgang Toepel, żyjący w latach 1896–1976, który sprawował urząd od 12 czerwca 1929 do 21 stycznia 1945 roku; interesował się historią, pisał wiersze i wydawał miesięcznik dla obu gmin, drukowany w Giżycku.

W 1931 roku wieś liczyła 405 mieszkańców, w tym 402 wyznania ewangelickiego i trzech rzymskokatolickiego.

Po wojnie kościół przeszedł w ręce rzymskokatolickie: według Andrzeja Starczewskiego był filią parafii w Rychlikach, a po erygowaniu parafii w Kwietniewie w 1972 roku stał się jej filią; w wykazie rejestru zabytków figuruje jako kościół filialny pod wezwaniem świętego Antoniego, a diecezja elbląska wymienia go na swojej stronie (stan z października 2026 roku) jako kościół świętego Wojciecha. W protokole powizytacyjnym z 1951 roku odnotowano brak organów, fisharmonii i szat liturgicznych, a w lutym 1955 roku ołtarz był prowizoryczny i mszę odprawiano raz w miesiącu. Do rejestru zabytków wpisano świątynię pod numerem 598/69 decyzją z 12 marca 1968 roku. Miejscowa tradycja wiąże okolicę ze śmiercią świętego Wojciecha w 997 roku, choć w nauce miejsce to pozostaje sporne; sprawę rozważano w 1980 roku na konsultacji historycznej z udziałem Aleksandra Gieysztora i Stanisława Mielczarskiego.

Sanktuarium ustanowiono 9 maja 1986 roku: jak podaje Andrzej Starczewski, przytaczając dekrety, prymas Józef Glemp na prośbę administratora apostolskiego diecezji warmińskiej biskupa Edmunda Piszcza erygował wtedy Warmińskie Sanktuarium Diecezjalne Świętego Wojciecha, Biskupa i Męczennika, i tego samego dnia nadał kościołowi tytuł świętego Wojciecha w miejsce dotychczasowego świętego Antoniego z Padwy. Uroczystości tysiąclecia śmierci świętego Wojciecha odbyły się tu w kwietniu 1997 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rejestr zabytków datuje budowlę na XV wiek, z przebudową w 1878 roku; opracowanie gminne, idąc za ustaleniami Artura Semraua, wskazuje na rok około 1399. Lech Słodownik podaje, że relikwie świętego sprowadzono z Gniezna w 1989 roku; według Starczewskiego starania o nie podjął biskup elbląski pod koniec 1992 roku, a zgodę prymasa przekazano pismem z 14 grudnia 1992 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Clemens Schüler (1526), Georg Henserat (1542), Magnus Hillbrandt (1555), Paul Gehrcke (1570), David Schütz (1585), Michael Trischelius (1600), Michael Meltzer (1604), Christoph Richter (1606), Reinhold Seth (1671), Johann Caspar Suchland (1701), Christian Kern (1734), Theodor Friedrich Thiesen (1742), Friedrich Wilhelm Benefeldt (1753), Johann Ernst Grünmüller (1758), Samuel Christoph Dittmann (1787), Karl August Schubert (1824), Georg Wilhelm Schiefferdecker (1840), Johann Gottfried Immanuel Schaefer (1870), August Theodor Kaminski (1880–1906), August Christoph Paul Walsdorff (1906), Karl Hanne (1924), Wolfgang Toepel (1929), Paul Kortzitzki (1930).

Bez podanego roku: Johann Corsepius.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: połączona parafia sięgająca czasów przed reformacją, pod patronatem królewskim. Liczyła 3400 dusz, 8 szkół i 9 nauczycieli. Należały do niej: Blumenau, Alt Dollstädt, Hohendorfer Grundmühle, Hohendorf-Wald, Kerschitten, Kühlborn, Ober- und Unter-Krapen, Mehlend, Neu Dollstädt, Opitten, Petersdorf, Alt Powunden, Neu Powunden, Rossitten, Stein, Groß Brodsende (powiat Stuhm), a przy Heiligenwalde: Heiligenwalde Domäne, Jankendorf, Karlsruhe, Köxten, Prothen, Schweide, Storchnest. Pastorem był wtedy, od 1890 roku, Julius Meinhold, urodzony w 1850 roku.

Źródła: rejestr zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. Słodownik, „Kościół w Świętym Gaju”, materiały gminy Rychliki; Encyklopedia Warmii i Mazur, hasło Święty Gaj; serwis diecezji elbląskiej, wykaz parafii, parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Kwietniewie (odczyt 11 października 2026 roku); A. Starczewski, „Sanktuarium diecezjalne Świętego Wojciecha, biskupa i męczennika w Świętym Gaju”, „Studia Elbląskie” 22 (2021), s. 181–206; A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 12–13; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 94, 322; t. 2, s. 379, 562, 665; t. 3, s. 713, 776, 799, 910, 927, 980; t. 4, s. 1168; t. 5, s. 1469; t. 6, s. 1562, 1580, 1631, 1633, 1634, 1690, 1793; t. 7, s. 1826, 1841, 1856, 1908; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 82; „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 14 października 1890 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 2 kwietnia 1914 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).

Fotografie

Ewangelicki kościół parafialny, 1994–1996.
Ewangelicki kościół parafialny, 1994–1996. · fot. Heinrich Lange, Berlin — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Privatbesitz Alexander von Normann, Heinrich Lange)

Dawne widoki

Dawny kościół, spalony w 1861 roku — szczyt wschodni, rysunek z 1844 roku.
Dawny kościół, spalony w 1861 roku — szczyt wschodni, rysunek z 1844 roku. · rysunek z 1844 roku, autor nieznany — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, H. 3 Oberland (1898))
Życiorysy duchownych (30)

Krótkie życiorysy opracowane na podstawie księgi pastorów, bez danych rodzinnych. Nazwy mniejszych miejscowości podajemy w pisowni księgi; daty bywają w niej niepewne.

Źródło: „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19).

Położenie: 53,9735° N, 19,4023° E Pokaż w atlasie →

⚠ Pochodzenie współrzędnych nieudokumentowane. (rejestr zabytków / Wiki Lubi Zabytki, ID NID 645166 (kościół XV/1878))

Źródła

  1. pl.wikipedia.org
  2. rychliki.pl
  3. A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 12–13
  4. „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 94, 322; t. 2, s. 379, 562, 665; t. 3, s. 713, 776, 799, 910, 927, 980; t. 4, s. 1168; t. 5, s. 1469; t. 6, s. 1562, 1580, 1631, 1633, 1634, 1690, 1793; t. 7, s. 1826, 1841, 1856, 1908
  5. „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 82
  6. „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 14 października 1890 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
  7. „Der Reichsbote” (Berlin), 2 kwietnia 1914 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)

Metryczka

Identyfikator w atlasie
KOS-0521
Stan weryfikacji
sprawdzony w źródłach
Opis powstał z kwerendy źródłowej dla atlasu dziedzictwa ewangelickiego Pomorza. Zawiera wyłącznie fakty potwierdzone w wymienionych źródłach; szczegóły niepewne oznaczono [?]. Uwagi i sprostowania: lukasz@plexisystem.pl.