Swołowo — cmentarz wiejski (ewangelicki)

Swołowo (po niemiecku Schwolow) leży około 13 kilometrów na zachód od Słupska, w Krainie w Kratę — okolicy zabudowy szachulcowej, poza obszarem słowińskim. Są tu dwa cmentarze. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego wyjaśnia, że przykościelny, zajmujący niewielki owalny teren w centrum wsi, z czasem okazał się za mały, dlatego założono drugi, wśród upraw rolnych w południowo-wschodniej części miejscowości.

W 1784 roku Swołowo, wieś królewskiego urzędu słupskiego, leżało półtorej mili na zachód od Słupska. Mieszkało tu 15 gospodarzy z wolnym sołtysem, trzech zagrodników, trzech chałupników-budników, leśniczy i nauczyciel — razem 25 dymów. Kościół był filią Bruskowa Wielkiego; należeli do niego także ci mieszkańcy kolonii Scharfenstein, którzy przyszli ze Swołowa — wcielono ich 18 sierpnia 1731 roku.

Cmentarz wiejski, założony jako drugi, leży za ostatnimi zabudowaniami, ukryty w kępie drzew. Ma około 5300 metrów kwadratowych; założono go mniej więcej w latach 1850–1890 (opis wystawy z 2020 roku podaje: prawdopodobnie od końca XIX wieku). Przez lata powojenne był dewastowany i zarastał; dziś jest nieczynny. Z pierwotnego zagospodarowania zostało niewiele, ale czytelny jest zachodni graniczny starodrzew świerkowy, a najokazalszym zachowanym pomnikiem jest kamienny krzyż z wyrytą datą pochówku 1940.

W 2020 roku cmentarz uporządkowano i zinwentaryzowano w ramach projektu Stowarzyszenia „Słupia”, dofinansowanego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa. Pięcioro młodych wolontariuszy w ciągu pięciu dni udokumentowało niemal wszystkie zapomniane cmentarze gminy, a w Swołowie wydobyło z ziemi i oczyściło kilkanaście nagrobków; przy porządkowaniu pomagało Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swołowie. Odnaleziono ponad trzydzieści nagrobków lub ich fragmentów; ziemia kryła też szczątki żeliwnych krzyży i kamionkowe garnki. Prace zamknęła inwentaryzacja trzydziestu ośmiu obiektów, każdego z podaniem wymiarów i materiału — od betonowych stel po metalowy garnek emaliowany z blaszaną pokrywką, wkopany w ziemię i pozbawiony dna.

W 2023 roku cmentarz porządkowało także Słupskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne „Gryf”.

Odczytane inskrypcje upamiętniają między innymi Augusta Albrechta, urodzonego 10 lipca 1858 roku, który według opisu wystawy dożył siedemdziesięciu dziewięciu lat; Henriette Albrecht z domu Block, żony wycużnika Ferdinanda Albrechta, urodzonej 7 lipca 1854 i zmarłej 23 maja 1932; oraz Reinholda Albrechta, być może wnuka Augusta, żyjącego od 26 grudnia 1920 do 24 kwietnia 1934. Na odwrocie nagrobka Henriette wyryto: Hochbetagt durch Gottes Güte, gingst du zur ewigen Ruhe („Sędziwa dzięki dobroci Bożej, odeszłaś do wiecznego odpoczynku”).

Zachował się też fragment krzyża z nazwiskiem panieńskim Treptow i fragment z rokiem 1869. Na cmentarzu pochowano Christel Schwichtenberg, urodzoną 15 stycznia 1941 roku i zmarłą 4 lutego. Na tabliczce z marblitu, wykopanej z ziemi podczas prac porządkowych, rodzice kazali wyryć dwuwiersz: Kaum blühtest Du auf, unser Glück, als Gott Dich auch schon rief zurück („Ledwie zakwitłaś, nasze szczęście, a Bóg już Cię wezwał z powrotem”). Opis wystawy z 2020 roku nazywa Reinholda czternastoletnim, a Christel dwutygodniową.

Cmentarz przykościelny zajmuje około 942 metrów kwadratowych; otacza go mur z kamieni polnych, a dziś jest to płaski, obsiany trawą teren; przy ogrodzeniu od północy stoi pomnik poświęcony niegdyś pamięci mieszkańców poległych w pierwszej wojnie światowej. Z dawnego wyposażenia został kamienny krzyż z grobu dziecięcego Idy Schulz, zmarłej w 1894 roku, granitowe podstawy po żeliwnych krzyżach i fragmenty nagrobków.

Do 1945 roku Swołowo należało do powiatu słupskiego (Landkreis Stolp) w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Swołowo nie miało samodzielnej parafii — jako filia podlegało parafii Groß Brüskow (Bruskowo Wielkie) w okręgu kościelnym Słupsk-Miasto, w Kościele Unii Staropruskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notował tu 500 ewangelików i ani jednego katolika. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Groß Brüskow, oddaloną od Groß Brüskow o 7 kilometrów, a dla całej parafii podaje 1226 dusz. Pastorem był Hermann Ristow.

W 1940 roku gmina filialna liczyła 398 wiernych. W centrum wsi stoi gotycki kościół ceglany na fundamencie z kamienia polnego, z wieżą zachodnią, wzniesiony około 1400 roku. Na wieży wisiały dzwony z 1764 i 1788 roku z odlewni Meyera w Kołobrzegu i Szczecinku; jeden z nich zachował się do dziś w Braunlage. W marcu 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona, ludność niemiecką wysiedlono w latach 1945–1946, a świątynię przejął i rekonsekrował Kościół katolicki; dziś świątynia jest filią parafii Bruskowo Wielkie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Opis wystawy podaje wiek Reinholda Albrechta i Christel Schwichtenberg inaczej, niż wynika z dat na ich nagrobkach.

Źródła: A. Stachowiak, „Inwentaryzacja obiektów na cmentarzu ewangelickim w Swołowie”, Stowarzyszenie „Słupia”, Swołowo, listopad 2020 (program NID „Wspólnie dla dziedzictwa”); „Zapomniane cmentarze Gminy Słupsk. Inwentaryzacja — rewaloryzacja — upamiętnienie”, wystawa Stowarzyszenia „Słupia”, tekst A. Stachowiak, Swołowo 2020 (program NID „Wspólnie dla dziedzictwa”); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Swołowo — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło Swołowo, s. 193; Rewitalizują ewangelicki cmentarz w Swołowie — Radio Gdańsk (2023); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174.