Swołowo — dawny kościół ewangelicki (Schwolow)

Kościół w Swołowie, po niemiecku Schwolow, zbudowano około 1400 roku; wieś leży na zachód od Słupska. Między 1867 a 1893 rokiem kościół przebudowano w stylu neogotyckim. Zachowały się w nim empory, drewniany prospekt organowy i sześcioboczna chrzcielnica. Świątynię otacza kolisty mur z kamieni polnych. Po wojnie kościół przejęli katolicy, nadając mu wezwanie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Swołowo zalicza się dziś do dziedzictwa „Krainy w Kratę”.

Ludwig Böttger w inwentarzu zabytków z 1894 roku zapisał, że w 1240 roku książę pomorski Świętopełk nadał lub potwierdził joannitom wieś Zolow — być może Swołowo, które należało do komturii joannitów w Słupsku. Kościół z wieżą od zachodu zbudowano z cegły na fundamentach z kamienia polnego i pobielono. Pierwotnie był zamknięty prosto; wielokątne prezbiterium dodano w nowszych czasach. Dawny szczyt wschodni miał dwa ostrołukowe okna, a między nimi małą niszę na obraz świętego. Narożniki i środek nawy wzmacniają niewielkie przypory, wejście zachodnie w wieży jest ostrołukowe, a wnętrze nakrywa płaski drewniany strop. Wieżę wieńczy oryginalny podwójny dach namiotowy, kryty dachówką i gontem.

Czas budowy Böttger kładzie na przełom XIV i XV wieku. Z wyposażenia wymienia kielich z imieniem fundatora i latami 1749 i 1759, drugi kielich, do komunii chorych, z główkami aniołów i owocami oraz sześcioboczną cynową misę chrzcielną z XVII albo XVIII wieku ze sceną chrztu w Jordanie i napisem „Hic filius meus dilectus”. Böttger wymienia też dwa dzwony: z 1764 roku, według napisu odlany przez Johanna Meyera w Kołobrzegu i Słupsku, i z 1788 roku, odlany przez J. M. Meyera w Szczecinku.

Spis duchownych Pomorza Müllera wymienia Swołowo jako filiał parafii w Bruskowie Wielkim, w synodzie miejskim Słupsk, i notuje jego stan prawny: była to wieś królewska w urzędzie słupskim, z połową Scharfenstein, a kolacja należała do panującego. Pierwszym znanym duchownym parafii był Joachim Schwichtenberg, ordynowany 24 sierpnia 1581 roku przez magistra Davida Crolliusa. Kościół był filią Bruskowa Wielkiego; należeli do niego także ci mieszkańcy kolonii Scharfenstein, którzy przyszli ze Swołowa — wcielono ich 18 sierpnia 1731 roku.

W 1784 roku Swołowo, wieś królewskiego urzędu słupskiego, leżało półtorej mili na zachód od Słupska. Mieszkało tu 15 gospodarzy z wolnym sołtysem, trzech zagrodników, trzech chałupników-budników, leśniczy i nauczyciel — razem 25 dymów. Spis z 2 grudnia 1895 roku naliczył tu 500 ewangelików i ani jednego katolika.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Groß Brüskow (Bruskowo Wielkie), oddaloną od Groß Brüskow o 7 kilometrów, a dla całej parafii podaje 1226 dusz. Pastorem był Hermann Ristow. Patronat był państwowy. Józef Szymański przytacza raport księdza Jana Ziei, w którym ten zrelacjonował między innymi niedzielę 30 grudnia 1945 roku, a o Bierkowie, Bruskowie i Swołowie pisał, że „w każdej wsi jest kościół ewangelicki”, i dodawał: „Dotąd dojeżdżaliśmy tylko do Bierkowa”. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono 4 marca 1946 roku; świątynia pełni dziś funkcję kościoła filialnego pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Bruskowie Wielkim, erygowanej według tej samej strony 1 czerwca 1951 roku.

W orzeczeniu nr 315 z 2 lutego 1961 roku kościół w Swołowie wraz z otoczeniem określono jako kościół filialny należący do parafii rzymskokatolickiej w Bruskowie Wielkim. Mieszkańcy założyli tu dwa cmentarze. Przykościelny, w środku wsi, zajmował niewielki owalny teren, który z czasem okazał się za mały; drugi urządzono wśród pól, w południowo-wschodniej części wsi. Dzisiejszy cmentarz przykościelny to płaska powierzchnia obsiana trawą, a przy ogrodzeniu od północy stoi pomnik poświęcony niegdyś poległym w pierwszej wojnie światowej. Od kilku lat odbywają się na cmentarzu spotkania ekumeniczne z udziałem proboszczów — rzymskokatolickiego z Bruskowa Wielkiego i ewangelicko-augsburskiego ze Słupska — a od 2023 roku nekropolię rewitalizuje miejscowe stowarzyszenie.

Źródła: K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 468–470 (Groß-Brüskow); K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Swołowo; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 31–33; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1961, nr 8, poz. 47 (orzeczenie nr 315 z 2 lutego 1961 roku); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174; J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 406.