Sypanica — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Sypanicy figuruje w dokumentacji konserwatorskiej — arkusz gminy Prabuty, pozycja 376 — jednym zdaniem, bez datowania, bez opisu położenia i bez wzmianki o stanie zachowania. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026 wymienia go wśród nieużytkowanych cmentarzy ewangelickich, które „są zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastają samosiejkami”.

Pod nazwą Sypenin Sypanica pojawia się w dokumencie z 1242 roku, później zapisywano ją jako Sypmitz, a w czasach pruskich nazywała się Scheipnitz. W 1243 roku Dytryk de Dypenow otrzymał ją od Krzyżaków, a następnie Dytryk Stango osadził w Sypanicy, nad jeziorem Orkuskim, lemanów Konrada i Wilhelma, nadając im 20 włók z obowiązkiem podwójnej służby; ich potomkami byli w 1366 roku Bieniek i Jakub. Rok 1243 podaje Słownik geograficzny; Bernhard Schmid pisze natomiast, że Scheipnitz (Sypenyn), starą wieś pruską, nadał w 1242 roku mistrz krajowy Heinrich von Wejda Theodorichowi von Tyfenow, pochodzącemu z rodu panów von Depenau, osiadłego w ziemi hildesheimskiej. Biskup pomezański Mikołaj wraz z kapitułą podzielił potem wieś i sąsiedni Orkusz na dwie połowy między kilka rodzin, w tym Małgorzatę, wdowę po Andrzeju Stangonie, i jej córkę Elżbietę.

W 1386 roku Piotr i Hanusz Stangonowie nadali swojemu słudze Mikołajowi Nietsche cztery włóki na prawie dziedzicznym: miał płacić na Boże Narodzenie cztery grzywny i osiem skojców oraz trzeci fenik kar sądowych, a w zamian był wolny od służby wojennej, od tłoki i od wszelkich podróży. Słownik dodaje, że Mikołaj Nietsche miał ponadto płacić po pół grzywny od włóki.

Słownik geograficzny podaje, że w 1809 roku na 35 mieszkańców naliczono 18 polskich nazwisk. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Sypanicę jako wieś. Notował tu 46 domów mieszkalnych i 383 mieszkańców, w tym 353 ewangelików i 30 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Prabutach; katolicy — do parafii Schönwiese; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1885 roku wykazuje ją w powiecie Rosenberg pod pozycją 58 i notuje 49 domów, 68 dymów oraz 284 mieszkańców — 146 mężczyzn i 138 kobiet — wśród nich 244 ewangelików i 40 katolików; wieś należała do obu parafii — ewangelickiej i katolickiej — w Prabutach (Riesenburg), a Sypanica należała do okręgów szkolnych tamtejszej parafii ewangelickiej. Słownik geograficzny podaje te same liczby w haśle „Sypanica, niem. Scheipnitz”: „1885 r. 49 dm., 68 dym., 284 mieszkańców, 40 kat., 244 ew.”. Słownik zna ją jako „wieś w Pomezanii, powiat suski”.

Wieś liczyła według tego hasła 609 hektarów, z czego 542 pod pługiem, i miała własną szkołę ewangelicką; parafię katolicką i pocztę miała w Prabutach. W tomie wydanym w 1890 roku Słownik dopowiadał do opisu gruntów wsi, że oprócz roli ornej należały do niej 4 ha lasu. W 1887 roku gdańskie muzeum prowincjonalne nabyło znaleziony tu w pokładzie żwiru krąg zwierzęcia zwanego saurusem.

W spisie z 1 grudnia 1910 roku było tu 268 osób, a wśród mieszkańców mówiących po niemiecku — 248 ewangelików i dwunastu katolików. Arkusz Messtischblattu 2280 (numer 891) z 1910 roku podpisuje nazwą Scheipnitz wieś leżącą nad jeziorem opisanym jako Orkusch-See, czyli nad jeziorem Orkuskim, tuż obok majątku Kaltenhof. Sypanica należy dziś do gminy Prabuty w powiecie kwidzyńskim, a do 1945 roku leżała w powiecie suskim (Kreis Rosenberg in Westpreußen), w rejencji kwidzyńskiej.

W dokumencie z 24 sierpnia 1303 roku, który przytacza Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim (1979), wśród świadków są Konrad, pleban w Scheipnitz, i Konrad Lange, tutejszy sołtys. Wernicke zalicza też Scheipnitz do wsi, które Dietrich Stange osadził niemieckimi chłopami.

Według Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytków powiatu suskiego z 1906 roku, kościół w Sypanicy spłonął w wojnie z Polską w 1414 roku i nie został już odbudowany; w 1906 roku nie było po nim śladu, przetrwał tylko cmentarz przykościelny, a naprawy jego muru odnotowano w latach 1606–1607. Wizytacja z 1543 roku zapisała, że dwór w Sypanicy należał w dawnych czasach do braci Ducha Świętego w Prabutach. Jedynym zabytkiem wsi był wtedy dzwon cmentarny; za informacją miejscowego nauczyciela Schmidta autor podaje napis na jego szyi: „Gloria in excelsis deo. Anno MDCXLVII G. B.”, a dwie ostatnie litery odnoszą się według niego zapewne do gdańskiego ludwisarza Gerda Benninga.

Według przekazu dzwon pochodził ze szpitala w Prabutach, od którego kupiono go mniej więcej sto lat przed wydaniem inwentarza. Dawniej stała tu osobna dzwonnica, a od 1869 roku dzwon wisiał wysoko w gałęziach potężnej starej lipy. Nie wiadomo, czy ten dawny cmentarz przykościelny to ten sam teren, który dzisiejsza ewidencja wymienia jako cmentarz ewangelicki.

Źródła: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, pozycja 376; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XI, hasło „Sypanica”, oraz tom X, odsyłacz „Scheipnitz, ob. Sypanica”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Rosenberg in Westpreußen, s. 86–87, pozycja 58; Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzyńska, Kreis Rosenberg i. Westpr.; Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 526–528 (hasło Riesenburg, okręgi szkolne parafii); Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2280 (nr Messtischblattu 891), wyd. 1910; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026 (uchwała nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Sypanica”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 122–123; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 185–186; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Rosenberg” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, z. 12), Gdańsk 1906, s. 211.