Szaleniec — cmentarz mennonicki

Cmentarz mennonicki w Szaleńcu leży w zachodniej części dawnego układu osadniczego, po wschodniej stronie szosy, na planie zbliżonym do kwadratu, obramiony rowem melioracyjnym i szczątkową zielenią. Założono go w końcu XVIII wieku lub na przełomie XVIII i XIX wieku i użytkowano do okresu międzywojennego. Zachowało się kilkanaście piaskowcowych stel oraz — według wojewódzkiej ewidencji — 26 obramowań grobów pojedynczych, podwójnych i dziecięcych, a także jeden krzyż. Stele to wolnostojące płyty o wymiarach około 2,0 na 0,8 metra na cokołach, z motywami antycznymi, rozetami, girlandami i wicią roślinną.

Szaleniec — do 1945 roku Thörichthof, w źródłach także Torichthof, Töringsdorf i Thöringshöfschen — leży na Żuławach Malborskich. Nazwa niemiecka jest kalką polskiej: töricht znaczy „głupi, szalony”. Wieś powstała w 1360 roku jako folwark krzyżacki komturii dzierzgońskiej, po 1465 roku należała do ekonomii malborskiej, a w 1726 roku wydzierżawiono ją na prawie emfiteutycznym; przekształciła się wtedy w wieś jednodworczą na terpach, o około dziesięciu zagrodach.

W 1627 roku okopali się tu Szwedzi w trzech szańcach. W 1727 roku mieszkało tu 11 mennonitów, a w 1820 roku 38 na 124 mieszkańców. We wsi stoi dom podcieniowy z 1791 roku, o siedmiu słupach.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Thörichthof 24 budynki mieszkalne i 207 mieszkańców, w tym 90 ewangelików, 79 katolików i 38 mennonitów. Wymieniał tu dziesięć zagród chałupniczych. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny opisuje wieś jako gospodarstwo o 369 hektarach — 248 ziemi ornej i 97 łąk — z 12 posiadłami i 10 zagrodami oraz 19 domami i 26 dymami, w których żyło 79 ewangelików, 56 katolików i 41 dysydentów; tym ostatnim mianem obejmowano na Żuławach mennonitów. W pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku liczby ewangelików i katolików są te same, ale innych chrześcijan jest w gminie 31, nie 41, na 166 mieszkańców.

Ewangelicy mieli własną szkołę we wsi — w 1887 roku chodziło do niej trzydzieścioro dzieci — a należeli do parafii w Stalewie, gdzie kościół wzniesiono w latach 1707–1708 pod opieką szwedzkich oficerów i gdzie w 1890 roku liczono 2000 dusz. Katolicy podlegali parafii w Tyrgardzie (Thiergart).

Najstarszy zachowany nagrobek należy do Hermana Pennera, zmarłego w 1806 roku, kolejne do Anny i Franza Cornelsenów (1811), Susanny Lopp (1852), Jacoba Quiringa (1861), Anny Claasen (1865), Sary Jansen (1869) i Isaaka Klaasena (1895); najmłodszy datowany jest na 1914 rok. Nagrobki skupione są w północnej części cmentarza. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1245, decyzją z 15 sierpnia 1988 roku, a wykaz opisuje go jako „cmentarz mennonicki, wiek XVIII lub XIX”; figuruje także w gminnej ewidencji zabytków.

W 2014 roku cmentarz odnowiono: ogrodzono, poprowadzono ścieżkę, oczyszczono i wzmocniono kamienie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Stalle i podaje tu 83 ewangelików.

Aleksandra Paprot, która w lipcu 2010 roku badała cmentarze ewangelickie i mennonickie Żuław Elbląskich, zaliczyła go do dobrze zachowanych, bo już na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku został ogrodzony. Prace porządkowe, które wykonała tu grupa z Aalsmeer w Holandii, pokazano podczas Drugiego Światowego Zjazdu Mennonitów.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło Szaleniec; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 440–441; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16–17, poz. 135; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytków wpisanych do rejestru województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162–163, pozycja 150; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku).