Szatarpy — cmentarz ewangelicki

Szatarpy, po niemiecku Schatarpi, dawniej Sarapati, to kaszubska wieś dawnego powiatu kościerskiego (Kreis Berent). Urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy miała w Trzepowie, sąd w Kościerzynie, a komendę okręgu wojskowego w Starogardzie.

Dzieje wsi sięgają 1294 roku, kiedy biskup kujawski Wisław kupił ją za 13 grzywien, a książę Mściwój II kupno potwierdził; do rozbiorów Szatarpy należały do biskupiego klucza wysińskiego. Sprzedawcami byli spadkobiercy Andrzeja zwanego Clericus z Neuenburga, a Mściwój II zatwierdził sprzedaż 6 stycznia 1294 roku w Świeciu i zwolnił wieś z daniny piwnej. Pruska lustracja z 1772 roku zastała tu 18 włók, ośmiu włościan i czterech zagrodników — samych katolików.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Schatarpi jako wieś chłopską z 21 gospodarstwami chłopskimi, 15 zagrodami chałupniczymi i 50 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 339, w tym 137 ewangelików i 202 katolików. Dzieci należały do okręgu szkolnego w Schridlau. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 65 domów i 499 mieszkańców: 336 katolików i 163 ewangelików. Te same liczby podaje Słownik geograficzny, dodając 515 hektarów obszaru, 21 gburskich posiadeł i 15 zagród. Ewangelicy nie mieli we wsi ani kościoła, ani kaplicy.

W 1885 roku ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu (Mariensee), już poza granicą powiatu, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku przypisano ich do bliższego Nowego Wieca (Neu Fietz). Nowy Wiec miał wtedy własną parafię, obejmującą dziewięć miejscowości. Ten sam spis odnotował tu 554 mieszkańców, w tym 216 niemieckojęzycznych, a wśród nich 188 ewangelików i 28 katolików.

Po ewangelikach został cmentarz w obrębie wsi, datowany w karcie ewidencyjnej z 1 grudnia 1986 roku, dziś w zasobie Narodowego Instytutu Dziedzictwa, na początek XX wieku. Figuruje w krajowej ewidencji zabytków, ale nie jest wpisany do rejestru. Cmentarz leżał przy szosie z Pruszcza Gdańskiego przez Szatarpy do Nowej Karczmy, około 900 metrów na wschód od zabudowań wsi. W karcie opisano obwałowanie kamienno-ziemne wokół cmentarza i krzewy śnieguliczki porastające teren. Naliczono wtedy około 70 mogił ziemnych i umocnionych, a najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 1922 roku i należał do Eleonore Freitag. Karta cmentarza z grudnia 1986 roku ocenia jego stan słowami: „Zachowane głównie obramowania grobów, dwa pomniki nagrobne /o małej wartości zabytkowej/, jedno ogrodzenie żeliwne. Starodrzewu brak”. Osobną, młodszą kartę ewidencyjną ma w Szatarpach grób Franciszka Hynka z 1958 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 180 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XI, hasło „Szatarpy”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Berent, strona 42, pozycja 86; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku) wraz z wykazem parafii ewangelickich; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; ewidencja konserwatorska i karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; karta cmentarza w Szatarpach, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 26, pozycja 234; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 99; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.