Szawałd — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Szawałdzie (po niemiecku Schadwalde), w gminie Malbork na Wielkich Żuławach Malborskich, to cmentarz przykościelny: leży przy kościele poewangelickim z 1846 roku, opisanym osobno. Cmentarz figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycją 229, bez numeru działki i bez adresu; wojewódzki wykaz zabytków ujmuje go łącznie ze świątynią, jako „kościół z terenem pocmentarnym, bramą, ogrodzeniem i wysoką zielenią”, z datowaniem na przełom XIX i XX wieku. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Malbork na lata 2022–2025 wymienia na nim dwa zniszczone, wymagające renowacji nagrobki, będące podstawami pod krzyże lub stele.

Wieś wzięła początek z przywileju, który wielki mistrz Winrych von Kniprode wystawił w Malborku niejakiemu Claußowi we wtorek po Niedzieli Palmowej. Ewangelickie nabożeństwa odprawiano tu w 1590 roku i z tego samego roku pochodzi wzmianka o pierwszym znanym duchownym, Johannesie Blumie; konserwatorska ewidencja datuje początek gminy ewangelickiej na około 1600 rok. Agathon Harnoch pisze, że nie wiadomo, kiedy zbudowano pierwszy kościół. Tutejsze księgi metrykalne prowadzono od 1647 roku, a rejestr zgonów od 1655 roku.

W archiwum kościelnym zachowała się notatka pastora Bredtego, zmarłego w 1742 roku: „Roku 1719, trzydziestego lipca, wieczorem o godzinie siódmej — i to pod nieobecność tutejszego komendarza — rozebrano stary kościół ewangelicki, a w następny poniedziałek wzniesiono nowy, tak że o siódmej wieczorem stał już z krokwiami”. W kolejną niedzielę wygłoszono w nim kazanie, choć nie miał ani dachu, ani ścian. Jedenastego sierpnia przyszedł zakaz dalszej budowy pod karą 500 dukatów, trzydziestego sierpnia następny, pod karą 1000 dukatów i groźbą rozebrania kościoła. W dziewiętnastą niedzielę po Trójcy Świętej nową świątynię uroczyście poświęcono, a sprawę załagodzono dzięki przysiężnemu wałowemu, na koszt całych Żuław.

Kościół z 1719 roku dotrwał do połowy XIX wieku. Bernhard Schmid opisuje budynek, w którym przez sześć dni stała woda do wysokości jednego metra — tak że konieczna była nowa budowa. Starą świątynię rozebrano w 1846 roku jako grożącą zawaleniem; nabożeństwa przeniesiono najpierw na plebanię, potem do wynajętego domu. Nowy kościół — pod patronatem królewskim, wzniesiony w stylu poczdamskiego Kościoła Pokoju, bez wieży, z oknami zamkniętymi łukiem pełnym — poświęcono 6 grudnia tego samego roku. W dzwonnicy zawisły trzy dzwony z francuskich dział (według Harnocha odlane w 1874 roku, według Schmida sprawione w 1872 roku). W ołtarzu nowego kościoła stanął obraz Chrystusa na Górze Oliwnej, a organy miały dziesięć głosów.

Kościół katolicki w Szawałdzie rozebrano wcześniej, w 1824 roku.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Schadwalde jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 48 budynków mieszkalnych i 559 mieszkańców, w tym 359 ewangelików, 199 katolików i jednego mennonitę. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Groß Lesewitz; miejscowość miała własny okręg szkolny. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 403 mieszkańców, wśród nich 277 ewangelików, 118 katolików i 8 innych chrześcijan.

Wieś miała parafię ewangelicką na miejscu, katolicką w Groß Lesewitz, czyli w Lasowicach Wielkich. Harnoch odnotował w roku sprawozdawczym 27 chrztów, 11 konfirmacji, 6 ślubów, 306 komunikujących i 18 pogrzebów oraz nabożeństwa w języku niemieckim, a jako miejscowości szkolne parafii wymienił Szawałd, Kamienice (Blumstein) i Półmieście (Halbstadt) z Einlage i Widowem Żuławskim (Wiedau).

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W jednym z opisów cmentarz datowany jest od XVII do XIX wieku, a arkusz wojewódzkiej ewidencji datuje obiekt na przełom XIX i XX wieku. W notatce z 1719 roku autorem jest pastor Bredte, zmarły w 1742 roku, a lista duchownych w szawałdzkiej księdze kościelnej podaje Constantina Gottlieba Gödtkego z Królewca, który urzędował tu od 1715 roku i zmarł w Szawałdzie po dwudziestu siedmiu latach posługi.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 256 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 541 dusz.

Źródła: Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I: „Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die ländlichen Ortschaften”, Danzig 1919; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 438–439; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 14, poz. 110; M. Bär, wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, Danzig 1908, poz. 149; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Malbork, poz. 229; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6724, lista pastorów Szawałdu, skan 3, dostęp przez portal Archion; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Malbork na lata 2022–2025 (uchwała nr XXXIX/310/2022 z 28 grudnia 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 158, pozycja 120; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.