Szawałd — dawny kościół ewangelicki (ob. rzymskokatolicki)

Szawałd — po niemiecku Schadwalde — leży na Wielkich Żuławach Malborskich nad Nogatem, około sześciu kilometrów od Malborka; lokował go w 1352 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode. Wiesław Długokęcki zalicza Szawałd do średniowiecznych parafii trzywioskowych, obok Półmieścia i Kamienic, choć dane o ich przynależności pochodzą dopiero z 1565 roku; uposażenie parafii w ziemię było wyjątkowo skromne — 2 łany przy 40 łanach wsi, podczas gdy z reguły nadawano 4 łany. Hermann Eckerdt (1868) wymienia Szawałd, po niemiecku Schadwalde, wśród wsi, których przywileje lokacyjne z czasów krzyżackich wspominają proboszcza.

Wieś stała się siedzibą parafii już pod koniec XVI wieku: Agathon Harnoch notuje tu nabożeństwa ewangelickie od 1590 roku, konserwatorska ewidencja datuje początek gminy na około 1600 rok.

Wykaz duchownych pruskich prowadzi listę tutejszych pastorów od 1590 roku. Pierwszy znany szawałdzki duchowny ewangelicki — u Harnocha Johannes Blum, u Rhesy Johann Bluhm — urzędował tu od tego samego roku, a jego posługa skończyła się nieszczęśliwie: oskarżono go o filipizm, czyli sprzyjanie łagodniejszej linii Melanchtona, i w 1602 roku złożono z urzędu, po czym został nauczycielem w Malborku. To ślad sporów, które dzieliły wówczas luteranów Prus Królewskich.

Według Hartwicha po złożonym z urzędu Johannie Bluhmie pastorem w Szawałdzie, po niemiecku Schadwalde, był Fryderyk Zwicker, wkrótce przeniesiony do Lichnów; po nim student Jan, złożony z urzędu w 1610 roku przez ekonoma Jerzego Kostkę, a dalej Marcin Geppen, od 1620 roku Richard Eccardi, wcześniej kantor w Zalewie, który w 1628 roku przeszedł do Lichnów, Piotr Benthelius z Pomorza oraz od 1643 roku Tobiasz Fabricius z Frankfurtu nad Odrą, zmarły tu 26 stycznia 1656 roku.

Według Hermanna Eckerdta (1868) w 1610 roku usunięto większość duchownych ewangelickich na Żuławach, a zaczęto od Szawałdu, po niemiecku Schadwalde, i Miłoradza. Według Abrahama Hartwicha (1723) Szawałd miał osobny dom kościelny, a do parafii należały Kamienice (Blumstein) i Półmieście (Halbstadt); w 1610 roku, w czasie wielkich prześladowań, tutejszego duchownego złożono z urzędu i wypędzono.

Według Hartwicha 27 listopada 1610 roku dekretem ekonoma malborskiego złożono z urzędu pastora z Szawałdu, po niemiecku Schadwalde, za to, że miał lekceważyć wyrok wojewody Jerzego Kostki. Według Hartwicha po obu Fischerach pastorem w Szawałdzie był Johann Reimer z Nidzicy, który w 1662 roku odszedł do Stalewa (Stalle); w tym samym roku duchownym został Johann Fuhr z Elbląga, w 1666 roku pastor w Nowej Cerkwi na Żuławach Elbląskich, a po nim Valentin Zeidler ze Starego Pola (Altfelde), który służył tu blisko czterdzieści dziewięć lat; w 1715 roku jego miejsce zajął student teologii Godke.

Katolickie wizytacje i akta, przywołane przez Jana Wiśniewskiego, zapisały, że w Szawałdzie minister protestancki odprawiał nabożeństwa i udzielał sakramentów w dobrym budynku prywatnym oraz że już od 1626 roku utrzymywano we wsi predykanta, który mieszkał w pobliżu plebanii; w 1647 roku nadal pracował tu duchowny luterański, a w 1700 roku działała już szkoła luterańska, którą miano zamknąć, gdyby katolicy zbudowali nową szkołę.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 216) w 1607 roku przeniósł się prawdopodobnie do Szawałdu Jan Pischel (Fischel, Pischelius, Fischelius), wcześniej duchowny w Przywidzu i w Leszkowach (u Klempa: Leczkowy), który 30 marca 1611 roku został powołany na drugiego wikarego do zboru chojnickiego.

Pod koniec XVII wieku, gdy gmina naprawiła tylko kawałek ściany kościoła, oficjał opieczętował świątynię i pod groźbą klątwy zakazał pastorowi nabożeństw. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Growego (1744), Telemanna (1747) i Wittholdta (1749).

Według zapisu w księdze kościelnej stary kościół rozebrano 30 lipca 1719 roku wieczorem, przy jasnym świetle księżyca, a w następny poniedziałek, 31 lipca, postawiono nowy, tak że o siódmej wieczorem stał już z krokwiami; już 6 sierpnia głoszono w nim kazania, a 15 października został poświęcony. Pastor Bredte, zmarły w 1742 roku, zapisał w archiwum kościelnym, że 30 lipca 1719 roku wieczorem, pod nieobecność miejscowego komendariusza, rozebrano stary kościół ewangelicki, a w najbliższy poniedziałek postawiono nowy, który do wieczora stał już w krokwiach; w następną niedzielę głoszono w nim kazanie, choć nie miał jeszcze dachu ani ścian.

11 sierpnia gmina dostała zakaz dalszej budowy pod karą 500 dukatów, 30 sierpnia kolejny — pod karą 1000 dukatów i zburzenia kościoła — lecz sprawę załagodzono staraniem przysięgłych wałowych na koszt całych Żuław, a w dziewiętnastą niedzielę po Trójcy Świętej nowy kościół uroczyście poświęcono.

Na pierwszej karcie „nowej szawałdzkiej księgi kościelnej” spisano „według starej matrykuły kościoła” listę tutejszych pastorów, a kolejni duchowni dopisywali przy niej, co się z poprzednikami stało. Valentin Zeidler zmarł tu po czterdziestu dziewięciu latach urzędowania. Jego następca od 1715 roku, Constantin Gottlieb Gödtke z Królewca — u Hartwicha „Godke” — zmarł w Szawałdzie po dwudziestu siedmiu latach, a więc w 1742 roku. To zapewne ten sam duchowny, którego notatkę o budowie kościoła w 1719 roku Schmid przytacza jako zapis pastora „Bredtego”. Po nim przyszedł w 1742 roku Andreas Christlieb Dittmann, który odnotował po łacinie, że „dzięki godnej podziwu Opatrzności” powołano go do Torunia. Dalej lista wymienia Ephraima Friedricha Grovego z Malborka (1744), Christiana Tilemanna, również z Malborka (1747), i Johanna Gottfrieda Wittholda z Elbląga (1749).

Zamyka ją Christoph Theophil Porsch z Kunzendorfu (1766), który przy swoim nazwisku wpisał po hebrajsku słowa z Księgi Rodzaju: „Chodź przede mną i bądź nienaganny”.

Ta sama karta mówi coś o sąsiadach luteranów. Mennonici zamieszkali w parafii — jak zanotował pastor — wcześniej nie dawali jego poprzednikom żadnych opłat. Jemu udało się doprowadzić do tego, że co roku, w czasie świętego Michała, płacili od każdej włóki ustaloną kwotę pastorowi, a kościołowi, „zamiast woreczka na kolektę”, po 15 groszy od włóki. Ugodę zawarto na świętego Michała 1719 roku — tego samego, w którym gmina stawiała nowy kościół — a pastor zapisał ją wyraźnie „ku wiadomości” swoich następców.

Kronikę parafii („Materialien zu einer Chronik der Parochie Schadwalde”) założył pastor Conrad Gustav Eduard von Schaewen. Zapisał w niej, że probostwo stało nieobsadzone od 16 października 1813 do 6 maja 1817 roku, przez trzy lata, sześć miesięcy i 21 dni, a parafię prowadzili w tym czasie na zmianę pastor Stephani z Lasowic Wielkich i pastor ze Świerków. Wojna i wysokie świadczenia na rzecz państwa tak zrujnowały gospodarzy, że wielu nie mogło płacić duchownemu należności; po przeniesieniu pastora Hobrechta do Tczewa gmina sama poprosiła rejencyjną komisję kościelną i szkolną w Gdańsku, by probostwo pozostało nieobsadzone do lepszych czasów, i uzyskała zgodę.

Gdy zamożność gminy nieco się podniosła, wybrała ona von Schaewena jednogłośnie; 19 lutego 1817 roku czterej deputowani, Michael Benjamin Bielfeldt (w rękopisie także Bielefeldt) i Albinus Hannemann z Szawałdu oraz Martin Benjamin Schultz i Michael Zimmermann z Kamienic, wręczyli mu powołanie w Żuławkach.

17 stycznia 1818 roku, w sobotę, przeszedł nad wsią orkan, najsilniejszy około czwartej po południu: z dachu kościoła zerwał tyle dachówek, że powstały w nim duże otwory, plebanię i stodołę pastora odkrył do połowy, a w jednej z zagród przewrócił stodołę pełną zboża; Nogat był wtedy jeszcze skuty grubym lodem, więc wichura nie wyrządziła szkód na rzece.

W 19. niedzielę po Trójcy Świętej, 17 października 1819 roku, parafia obchodziła stulecie budowy i poświęcenia kościoła z 1719 roku. Pastor przygotował gminę do tego święta czterema kazaniami o powstaniu i szerzeniu się wiary ewangelickiej w tutejszej okolicy, wygłoszonymi w 14., 15., 17. i 18. niedzielę po Trójcy Świętej, i zanotował, że dzieje Reformacji wydawały się gminie zupełnie obce. W dniu jubileuszu wygłosił przy licznym zgromadzeniu kazanie na słowa z Pierwszego Listu Piotra 1,23 (tak w zapisie pastora); nabożeństwo zaczęło się pieśnią „Hallelujah, Lob, Preis und Ehr”, a pieśnią główną była „O Herr Gott, dein göttlich Wort ist lang verdunkelt worden”.

W pamiątkowym zapisie z tego roku witrykami są Martin Benjamin Schultz z Kamienic i Michael Benjamin Bielefeldt z Szawałdu, organistą David Wilhelm Wittke, a patronami probostwa gospodarze na prawie chełmińskim z Szawałdu, Kamienic i Półmieścia; w Półmieściu tylko jeden z nich był ewangelikiem, pozostałych zapisano jako mennonitów.

Kościół okradano dwukrotnie: 9 stycznia 1819 roku i w nocy z 16 na 17 lutego 1821 roku, kiedy złodzieje weszli oknem obok ambony, nie zdołali rozbić mocno okutej skarbony przy drzwiach i zabrali zieloną sukienną nakrywę ołtarza; sprawców nie wykryto. W 1821 roku plebania dostała nowy dach z trzciny, a na podwórzu obok domu wykopano studnię, na którą każda z trzech wsi dostarczyła dyle, po pięć z włóki. W 1824 roku w miejsce skradzionej nakrywy ołtarza sprawiono nową, a przy ścianie pod amboną ustawiono w kościele nowe ławki.

Powódź, która zniszczyła kościół z 1719 roku, przyszła po przerwaniu wału w 1829 roku. Pastor von Schaewen opisał ją jako naoczny świadek. 8 kwietnia około trzeciej po południu na Nogacie przy Szawałdzie utworzył się zator lodowy i woda nagle podniosła się do 9 stóp na wodowskazie; rankiem 9 kwietnia wał był już popękany na długości stu prętów, o dziewiątej przerwano przy nim prace, a o trzeciej po południu wał przerwał się 250 kroków powyżej wsi, a wyrwa rozszerzyła się potem do 72 prętów. Nikt nie zginął, a woda zniszczyła tylko jeden dom, należący do Salomona Döringa. Woda weszła do plebanii, kościoła, budynków gospodarczych plebanii i szkoły, 11 kwietnia stała w plebanii na wysokość 4 stóp; suche pozostały domy pięciu gospodarzy, cztery chałupy przy wale, kuźnia i szkoła katolicka, a mieszkanie organisty zostało całkowicie zniszczone.

Pastor wrócił z rodziną 14 kwietnia, w Wielki Czwartek, 16 kwietnia, oczyszczono kościół, w Wielki Piątek odprawił w nim pierwsze nabożeństwo po powodzi, a w pierwszy dzień Wielkanocy udzielano już komunii. Kres kościołowi ewangelickiemu wzniesionemu w 1719 roku położyła powódź: Bernhard Schmid opisuje budynek, w którym przez sześć dni stała woda na wysokości jednego metra, tak że konieczna była nowa budowa. Nadwątloną świątynię rozebrano w 1846 roku jako grożącą zawaleniem, a nabożeństwa przeniesiono najpierw na plebanię, potem do wynajętego domu. Obecną budowlę postawiono w tym samym roku: ceglaną, na rzucie prostokąta, nieorientowaną, z okrągłym oknem w elewacji. Harnoch dodaje, że wzniesiono ją pod patronatem królewskim, w stylu poczdamskiego Kościoła Pokoju, bez wieży i z oknami zamkniętymi łukiem pełnym, a poświęcono 6 grudnia 1846 roku.

W dzwonnicy zawisły trzy dzwony z francuskich dział, w ołtarzu stanął obraz Chrystusa na Górze Oliwnej, organy miały dziesięć głosów. Kościół katolicki w Szawałdzie rozebrano wcześniej, w 1824 roku. Kronika parafii ewangelickiej podaje dzień rozbiórki, 14 grudnia, i zapisuje, że z powodu złego stanu budowli kościoła katolickiego nie można było używać już od czterech lat. Zamknięto go wtedy dla nabożeństw, a gminę katolicką zaproszono na nabożeństwa do szkoły katolickiej w Lasowicach Wielkich; trzy dzwony przewieziono tam i zawieszono na cmentarzu, pod gołym niebem, na stolcu dzwonowym wyjętym z wieży w Szawałdzie, a komendariusz, który dotąd mieszkał w Szawałdzie, przeniósł się do budynku tej szkoły. Materiał z rozbiórki oddano cieśli na budowę nowego kościoła w Lasowicach Wielkich.

Pastor przypuszczał, że rozebrany kościół zbudowano w 1539 roku, bo w fundamencie jednego z małych ołtarzy znaleziono srebrne monety z tego roku.

Kronikę prowadzili dalej następcy von Schaewena. Zapisano w niej, że po nim nastał Johannes Friedrich Wilm, który zmarł 14 lipca 1845 roku w wieku 45 lat i 18 lipca został pochowany na tutejszym cmentarzu. Jego następcę, Johanna Gottlieba Funka, kandydata z Gdańska powołanego przez patronat królewski, wprowadził w urząd 23 sierpnia 1846 roku, w 11. niedzielę po Trójcy Świętej, superintendent Heermann z Malborka. Do ukończenia nowego kościoła nabożeństwa odprawiano według kroniki w górnych izbach największego domu we wsi. Kamień węgielny nowego kościoła położono wiosną 1846 roku i złożono w nim dokument spisany przez organistę i nauczyciela Davida Wilhelma Wittkego.

Kościół poświęcono w drugą niedzielę Adwentu, 6 grudnia 1846 roku: generalny superintendent Sartorius nie mógł przybyć i zlecił poświęcenie superintendentowi Heermannowi, miejscowy pastor wygłosił kazanie na Psalm 84,1–5, a z tymczasowego miejsca nabożeństw do nowego kościoła przeszedł przy dźwięku puzonów pochód, w którym witrycy nieśli naczynia liturgiczne. W 1849 roku piorun uderzył w szczyt frontowy kościoła, ale nie wzniecił pożaru.

Kościół jest jednonawowy, z półkolistą apsydą; przy wschodnim końcu w nawę wbudowano dwie małe zakrystie. Chrzcielnica to dobra praca stolarska z dawnymi malowidłami: na ośmiu polach przedstawiono sceny biblijne związane z chrztem, a napis wymienia fundatorów — „Jacob Gorgis. Anna Gorsehe geborne Petersin Anno 1689”. Mosiężny żyrandol z dwoma rzędami po sześć świec, kulą i dwugłowym orłem nosi napis fundacyjny: „Bendict Averbeck vndt seine Havsfraven Elisabeth hatt diese Krone Gott zu Ehren vo(r)ehret 1689”. Dwa mosiężne lichtarze ołtarzowe w kształcie tralki ufundowała w 1684 roku Helena Achtesnicht. W kościele wisiały liczne tarcze nagrobne z XIX wieku, z białej blachy na drewnianych tablicach, oraz duży model żaglowca z 1884 roku. Organy zbudował od nowa w maju 1752 roku Obuch z Mohrungen, jak podaje księga kościelna.

Bernhard Schmid opisuje organy jako mocno już zużyte, bez pedału, o dziewięciu głosach; ich trzywieżowy prospekt bogato zdobiły snycerskie wici w stylu regencji. Według Schmida dzwony sprawiono w 1872 roku; metal na nie — ze zdobytych dział francuskich — podarował cesarz i król. Prasa królewiecka podała, że trzy dzwony, odlane z trzech zdobytych dział francuskich przez ludwisarza Schultza z Chełmna, którego wyroby wyróżniono na wystawie przemysłowej w Moskwie, poświęcono 13 września 1872 roku; nazwano je imionami cesarza Wilhelma I, Marcina Lutra i Gustawa Adolfa, a władze reprezentował radca rejencji von Puttkammer.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 305 mieszkańców: 146 luteranów, 154 katolików i 5 mennonitów; jako parafię luterańską podaje sam Szawałd (Schadwalde). Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów) i obejmowała Kamienice (Blumstein), Półmieście (Halbstadt) i Widowo Żuławskie (Wiedau). Harnoch wymienia te same miejsca szkolne, dodając do nich Einlage, i odnotowuje w roku sprawozdawczym 27 chrztów, 11 konfirmacji, 6 ślubów, 306 komunikujących i 18 pogrzebów, a jako język nabożeństw podaje niemiecki.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Szawałdzie, po niemiecku Schadwalde, liczyła w 1868 roku 676 dusz. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Schadwalde jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 48 budynków mieszkalnych i 559 mieszkańców, w tym 359 ewangelików, 199 katolików i jednego mennonitę. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Groß Lesewitz; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 403 mieszkańców: 277 ewangelików, 118 katolików i 8 innych chrześcijan (na Żuławach byli to zwykle mennonici); parafię ewangelicką wieś miała na miejscu, katolicką — w Lasowicach Wielkich. Żuławy Malborskie były rdzeniem osadnictwa mennonickiego, z gminą w Stogach, ale źródła nie wiążą Szawałdu z odrębną wspólnotą mennonicką. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 478 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1882 roku Ernst Henrici. Landrat Parey pisał w 1869 roku, że w parafii szawałdzkiej patronat przejął na życzenie gmin skarb państwa (Fiscus); w jego spisie dwudziestu dwóch parafii ewangelickich powiatu malborskiego taka uwaga stoi tylko przy Szawałdzie.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Szawałdzie liczyła wtedy 494 ewangelików, a pastorem był od 1908 roku Herrmann von Wilpert.

Działalność tutejszego pastora Henriciego odnotowywała prasa kościelna. Na 27 października 1886 roku zapowiedziano jego referat „Die Lage unserer evangelischen Kirche”, czyli o położeniu Kościoła ewangelickiego, na wolnej malborskiej konferencji pastoralnej, a w 1887 roku wydawał on pismo „Evangelisches Monatsblatt für Stadt und Land”. W sierpniu tego roku prasa donosiła, że kupił własnym kosztem posiadłość i urządził w niej sierociniec i dom ratunkowy dla chłopców — przyjęto ich dotąd czterech — jako odpowiednik budowanego wtedy w Nowym Stawie powiatowego sierocińca, przeznaczonego tylko dla dziewcząt; zakład Henriciego otwarto, zanim tamten zaczęto budować.

W marcu 1889 roku, gdy zakład istniał prawie trzy lata, Henrici pisał w odezwie o wsparcie, że powstał on z myślą o chłopcach z małżeństw mieszanych, których chciał zachować dla Kościoła ewangelickiego; przyjął dotąd dziesięciu wychowanków, z których sześciu przebywało w zakładzie, a dom z ogrodem, kupiony i urządzony za około 3000 marek, miał miejsce dla 25 chłopców. W maju 1891 roku zakład miał szesnastu wychowanków i 4000 marek długu z kupna i zaliczek. W styczniu 1908 roku posadę w Szawałdzie — 532 dusze, trzy szkoły, jeden kościół — ogłoszono jako wolną, ze zgłoszeniami do rady parafialnej na ręce pastora Dinglingera z Lasowic Wielkich.

W 1910 roku Henrici, już pastor w stanie spoczynku, wydał sprawozdanie zakładu z lat 1904–1909 wraz z opisem swego odejścia z parafii; recenzent „Der Reichsbote” przedstawił zamknięcie zakładu jako skutek skarg parafii — jak pisał, „w większości nastawionej niekościelnie” — i nieprzychylnych rewizji urzędowych.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1647 roku, ślubów od 1662, zgonów od 1655, wykaz komunikantów od 1807 i konfirmacji od 1808 roku, a w sądzie obwodowym w Malborku — duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1794–1874. Jego zapis brzmi: „Tf 1647— Tr 1662— St 1655— K 1807— Konf 1808—. Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1794—1874.”.

Kościół zachował się; po 1945 roku przeszedł do katolików i jest użytkowany do dziś. Według sporządzonego przez Roberta Ziemiańskiego zestawienia kościołów poewangelickich przejętych dla kultu katolickiego — opartego na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku i dwóch innych opracowaniach — katolicy przyjęli go w 1945 roku, a poświęcili 11 kwietnia 1948 roku. Za nim leży zdewastowany cmentarz ewangelicki o ograniczonym dostępie, opisany osobno. Wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi oba obiekty łącznie, jako „kościół z terenem pocmentarnym, bramą, ogrodzeniem i wysoką zielenią”; w rejestrze zabytków województwa pomorskiego Szawałd nie figuruje.

W 2006 roku wieś liczyła 210 mieszkańców.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Według Harnocha dzwony odlano w 1874 roku, według Schmida sprawiono je w 1872. Współczesna prasa królewiecka potwierdza, zgodnie ze Schmidem, poświęcenie dzwonów 13 września 1872 roku. Lista duchownych z księgi pastorów wymienia osobno Johanna Friedricha Wilkego (1831–1846) i Johanna Friedricha Wilma (1831), a kronika parafii zna z tych lat jednego pastora, Johannesa Friedricha Wilma, zmarłego w 1845 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 256 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 541 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Bluhm (1590), Friedrich Zwicker (1602), Martin Geppen (1611–1620), Tobias Fabricius (1643), Laurentius Fischer (1656), Laurentius Fischer (1659), Johann Fuhr (1662), Valentin Zeidler (1666?), Constantin Gottlieb Gödtke (1715), Andreas Christlieb Dittmann (1742), Johann Gottfried Witthold (1749), Christoph Gottlieb Porsch (1765), Johann Wilhelm Ludwig Stephani (1806), Heinrich Andreas August Hobrecht (1808), Conrad Gustav Eduard von Schaewen (1817), Johann Friedrich Wilke (1831–1846), Johann Friedrich Wilm (1831), Johann Gottlieb Funk (1846), Heinrich Gotthilf Reinhold Ebel (1857–1866), Hermann Gustav Adolf Malzahn (1867), Ernst Carl Georg Henrici (1882), Hermann von Wilpert (1908).

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 52, 99; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 77, 166, 234; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Malbork”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 438–439; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 261, 262, 264, 265; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 10, nr 149; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 438–439; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I, Danzig 1919; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 14, poz. 110; westpreussen.de; Narodowy Instytut Dziedzictwa — zabytek.pl; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Malbork, poz. 229; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026), powiat malborski; Szawałd (Schadwalde) — Żuławy Wiślane; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 44, nr 123; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 207; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 96; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 164; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 33; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 43; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6724, „Neu Schadwaldisches Kirchen-Buch”, „Pastores hujus Parochiae Schadwald secundum Matriculam vetustam Ecclesiae”, skany 2–3, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6724, „Neu Schadwaldisches Kirchen-Buch”, nota o mennonitach, skan 4, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 158, pozycja 120; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 142; t. 2, s. 379, 417, 466, 495, 539, 543, 571, 611; t. 3, s. 773, 808; t. 4, s. 1132; t. 5, s. 1386; t. 6, s. 1563, 1766; t. 7, s. 1986, 1993, 2000, 2036, 2060; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 25 września 1872 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 22 października 1886 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 12 sierpnia 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 30 marca 1889 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 5 maja 1891 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 17 stycznia 1908 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 4 października 1910 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” XX, 2019, s. 10, 20; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 52–53; C. Parey, „Das freicöllmische Patronat über seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise”, „Altpreußische Monatsschrift” 6, 1869, s. 238–246; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192–193; Kronika parafii ewangelickiej w Szawałdzie (Schadwalde) z lat 1813–1849 („Materialien zu einer Chronik der Parochie Schadwalde”), założona przez pastora Conrada Gustava Eduarda von Schaewena, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 23270; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 216.