Szczenurze — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Szczenurzu (po niemiecku Schönehr) był jedynym miejscem kościelnym wsi — własnego kościoła Szczenurze nie miało. Na zdjęciach Claudii Fredrich z listopada 2017 roku cmentarz to las porośnięty bluszczem i barwinkiem, z wydeptaną ścieżką. Między drzewami zachowały się kamienne obramowania mogił, kamienny krzyż i rozbite czarne tablice nagrobne. Stoi tu też pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej — granitowa stela z czarną tablicą, na której wypisano dwadzieścia cztery nazwiska z datami i miejscami śmierci, między innymi trzech Pigorschów, dwóch Schröderów i dwóch Mielków. Napis u góry brzmi: „Mit Gott für König und Vaterland starben den Heldentod im Weltkriege 1914–18” („Z Bogiem za króla i ojczyznę ponieśli śmierć bohaterską w wojnie światowej 1914–1918”), a u dołu: „Die dankbare Gemeinde Schönehr” („Wdzięczna gmina Szczenurze”).

Wieś, wzmiankowana po raz pierwszy w 1402 roku jako Szennrza, leżała w powiecie lęborskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. W 1784 roku Szczenurze leżało pół mili na południowy wschód od Łeby i dwie i pół mili na północny zachód od Lęborka, na wzniesieniu. Mieszkało tu ośmiu gospodarzy, czterech zagrodników i nauczyciel; był młyn wodny, karczma i kuźnia — razem 30 dymów.

Wieś należała do parafii w Łebie. W XVIII wieku tutejszy majątek należał do Somnitzów z Charbrowa, później między innymi do rodziny Ewest (do 1905 roku).

Mieszkańcy byli ewangelikami i należeli do parafii w Łebie — Müller wymienia Szczenurze wśród miejscowości tej parafii obok Neuhof, Ulini i Bargędzina. W XVII wieku w łebskim kościele stały dwie ławki dla chłopów ze Szczenurza. Podział wsi widać w liczbach spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku: w gminie wiejskiej zapisano 180 ewangelików, jednego katolika i siedmiu Żydów, a w obwodzie dworskim 220 ewangelików i ani jednego katolika. Katolicy obu części należeli do parafii w Lęborku.

Przed 1945 rokiem wieś była podzielona na dwie jednostki: gminę wiejską i majątek ziemski tworzący osobny obwód dworski. Tu mieściła się siedziba okręgu urzędowego Schönehr, urząd stanu cywilnego prowadzono zaś w Nowęcinie (Neuhof). Kaszubska nazwa wsi brzmi Szczenurzé. Franz Tetzner zapisał ją w 1899 roku w formie Szczenurzy, wymieniając wieś wśród miejscowości między granicą Prus Zachodnich a rzeką i jeziorem Łebą, w których przetrwały resztki mowy kaszubskiej — obok Nieznachowa, Sarbska (Sorbsk) i Żarnowskiej (Zarnowske).

Plan cmentarza w skali 1:500 pokazuje prostokątny teren między drogami gruntowymi, w sąsiedztwie boiska. Podpisy do zdjęć na planie wymieniają kamień z tablicą ku czci żołnierzy poległych w pierwszej wojnie światowej, ufundowany w 1921 roku, słup bramy wejściowej oraz pozostałości kaplicy cmentarnej z widocznym fragmentem sklepienia. Pomnik wyglądał pierwotnie inaczej niż dziś. Na pocztówce „Gruß aus Schönehr, Kreis Lauenburg Pom.” z 1928 roku, ze zbioru Marka Drzewieckiego, stela ma na szczycie orła z rozpostartymi skrzydłami, a pod nim żelazny krzyż. Z obu zachowały się tylko ślady mocowania.

Dwaj polegli byli związani ze szkołą we wsi. Na liście nauczycieli powiatu lęborskiego poległych w pierwszej wojnie światowej, którą opublikował Drzewiecki, figuruje Gustav Kuntze ze Szczenurza, zmarły 30 grudnia 1917 roku. Ta sama data stoi na pomniku przy nazwisku Gustava Kunzego. Na tej samej liście jest Karl Lemke ze Szczenurza, zmarły 18 listopada 1914 roku, którego na tablicy pomnika nie ma. W latach trzydziestych uczył tu nauczyciel Gauger, który — jak odnotował „Heimat-Kalender” na 1935 rok — przekazał do zbiorów powiatowych granitowy topór kamienny znaleziony w Szczenurzu.

Po 1945 roku, gdy ludność ewangelicką wysiedlono, cmentarz opuszczono. Po 1945 roku wieś otrzymała nazwę Szczenurze i weszła do gminy Wicko w powiecie lęborskim.

Spis sporządzony podczas wizyty na cmentarzu 23 września 1999 roku (autor nieustalony; w metadanych pliku figuruje nazwisko Pigorsch) przepisuje całą tablicę pomnika poległych. Wymienia: Richarda Godelmanna (zm. 12 września 1914 roku we Francji), Karla Birra (zm. 10 listopada 1914 roku w Rosji), Paula Mielkego (zm. 19 listopada 1914 roku w Rosji), Emila Kebschulla (zm. 10 grudnia 1914 roku w Rosji), Maxa Falka (zm. 31 stycznia 1915 roku w Rosji), Wilhelma Schrödera (zm. 15 marca 1915 roku w Rosji), Ottona Pigorscha (zm. 20 maja 1915 roku w Rosji), Emila Kamina (zm. 6 czerwca 1915 roku w Galicji), Waltera Paula (zm. 17 lipca 1915 roku w Rosji), Ottona Schrödera (zm. 25 września 1915 roku we Francji), Ferdinanda Golcherta (zm. 25 grudnia 1916 roku w kraju), Hermanna Rateikego (zm. 14 stycznia 1917 roku w lazarecie), Williego Paula (zm.

25 lutego 1917 roku na okręcie podwodnym U 43 na Morzu Północnym), Karla Trojahna (zm. 7 czerwca 1917 roku we Francji), Waltera Kranzuscha (zm. 28 października 1917 roku w Belgii), Gustava Kunzego (zm. 30 grudnia 1917 roku we Francji), Waltera Pardeykego (zm. w 1918 roku we Francji; dzień i miesiąc w spisie nieodczytane), Paula Jungę (zm. 29 kwietnia 1918 roku we Francji), Friedricha Bresinskego (zm. 21 lipca 1918 roku w kraju), Paula Brüschkego (zm. 21 sierpnia 1918 roku we Francji), Hermanna Pigorscha (zm. 8 września 1918 roku w lazarecie), Augusta Horna (zm. 16 października 1918 roku w lazarecie), Friedricha Mielkego (zm. 21 października 1918 roku we Francji) i Paula Pigorscha (zm. 14 listopada 1918 roku w kraju). Ten sam spis odnotowuje dwa groby przy pomniku: Maximiliana Nitschkego, ur. 22 sierpnia 1895 roku w Nowęcinie (Neuhof), zm.

28 grudnia 1921 roku w Szczenurzu, oraz Wilhelma Bocka, ur. 6 lutego 1904 roku w Cecenowie (Zezenow), zm. 23 listopada 1926 roku w Szczenurzu, syna właściciela gospodarstwa rentowego.

Zestawienie Claudii Fredrich dodaje, że cmentarz składa się z dwóch części, starszej i nowszej, w której stoi pomnik poległych. Ze starszą częścią sąsiaduje leśniczówka. Około 2012–2013 roku gmina Wicko usunęła z cmentarza zarośla i, według informacji Kurta Bohla, odtąd go kosi.

Cmentarz należy do gminy Wicko. W rejestrze zabytków województwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, 2026) nie figuruje. Według pisma Urzędu Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz leży na działce 261, której właścicielem jest gmina Wicko; gmina pisała wtedy, że miejsca dawnych cmentarzy na jej działkach i działkach nadleśnictwa nie są przez właścicieli porządkowane.

Witold Adam Krużycki, który sfotografował cmentarz w 2021 roku, zwrócił uwagę na kilka szczegółów. W starszej części stoi granitowa stela z 1869 roku. Zachowały się słupy dawnej bramy. Cmentarza używano też po wojnie: najmłodszy nagrobek, z 1973 roku, należy do Polaka, Pawła Dzidziula.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Drzewiecki zapisuje nazwisko nauczyciela zmarłego 30 grudnia 1917 roku jako Kuntze, tablica pomnika — jako Kunze. Witold Adam Krużycki zapisał nazwisko z nagrobka z 1973 roku jako „Dzidzul”, na płycie widnieje „DZIDZIUL”.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 188, pozycja 52 oraz strona 194, pozycja 151); E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, hasło Leba, s. 254; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 27, 155–156 i 221; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 14–15; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), zdjęcia cmentarza z listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; Claudia Fredrich, zestawienie „Friedhöfe Kirchengemeinde Leba v. 1939” (stan na 2017–2018) wraz z dołączonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru „Friedhofspläne” przekazanego przez Claudię Fredrich 6 października 2026 roku; „Friedhof in Schönehr. Besuch am 23.09.1999” — spis nagrobków i tablicy pomnika poległych, przekazany przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; Witold Adam Krużycki, fotografie cmentarza z 2021 roku i objaśnienia do nich, przekazane za pośrednictwem Claudii Fredrich 7 października 2026 roku; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” — pomnik w Szczenurzu (fotografie, pocztówka z 1928 roku) oraz lista nauczycieli poległych w latach 1914–1918; „Heimat-Kalender des Kreises Lauenburg i. Pom.” 1935 (wykaz nabytków zbiorów powiatowych); rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, NID 2026; Claudia Fredrich, korespondencja z autorem atlasu, 7 października 2026 roku; pismo Urzędu Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz działek i właścicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; zdjęcie cmentarza ze zbioru Claudii Fredrich, przesłane stowarzyszeniu w kwietniu 2019 roku i przekazane autorowi atlasu 7 października 2026 roku; fotografie Mateusza Szuby z 5 kwietnia 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081.