Szczytno — cmentarz ewangelicki

Szczytno, po niemiecku Ziethen, leży nad Jeziorem Szczycieńskim w powiecie człuchowskim. Po dawnej gminie ewangelickiej został tu cmentarz. Jego losów po 1945 roku i dzisiejszego stanu nie ustalono; gminy Przechlewo nie obejmuje dostępny wyciąg gminnej ewidencji zabytków.

Wieś była dawnymi dobrami rycerskimi. W czasach książęcych była stolicą osobnej kasztelanii, a na tutejszym warownym zamku zasiadali obok kasztelanów podkomorzowie, podstolowie i wojscy; później podupadła i została zwyczajną wsią. Lokował ją w 1362 roku wielki mistrz krzyżacki Winrich von Kniprode, nadając braciom Godzisławowi, Węcesławowi, Racławowi i Ottonowi dobra między dwiema Brdami oraz czterdzieści włók za rzeką, na prawie chełmińskim.

Luteranizm dotarł tu w szesnastym wieku. Ksiądz Panske wyliczył zbory luterskie, które powstały, jak pisze, „na świeżym korzeniu” na dobrach szlacheckich starostwa za starosty człuchowskiego Stanisława Latalskiego, urzędującego od 1557 roku do przełomu lat 1598 i 1599. Szczytno jest na tej liście wraz z szesnastoma innymi majątkami, między innymi Rittersbergiem i Bärenwalde. Dat powstania zborów ani nazwisk duchownych Panske nie podaje.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 219) 8 grudnia 1580 roku ordynowano w Słupsku do Szczytna Jonasza Witte; zbór upadł przed rokiem 1611.

Katolicy należeli do parafii w Przechlewie, do której w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przyłączył dawny drewniany kościół świętego Jakuba ze Szczytna; odtąd proboszcz przyjeżdżał tu z nabożeństwem co trzecią albo co czwartą niedzielę. O tej utraconej świątyni pisze ksiądz Jakub Fankidejski. Istniała od najdawniejszych czasów, pozostawała pod patronatem rządowym i nosiła wezwanie świętego Jakuba Apostoła. Była drewniana, wraz z kruchtą i zakrystią, a wewnątrz miała trzy ołtarze — w wielkim obraz Najświętszej Marii Panny i cyborium — oraz starą chrzcielnicę przy ścianie; na dzwonnicy wisiały dwa dzwony.

Według wizytacji Jana Dorengowskiego z 1611 roku proboszcz miał tu dwie włóki, spory kawał roli przy Zdrójkach i ogród ciągnący się od plebanii aż do jeziora, a późniejsza wizytacja Trebnica znalazła tylko jedną włókę. Odpusty przypadały na świętego Jakuba, świętego Bartłomieja i w drugą niedzielę postu, a przy kościele od dawna działała szkółka parafialna, uposażona rolą dla nauczyciela. Do gminy tego kościoła zaliczano Szczytno, Lisewo, Płaszczycę, Zawadę, Pakotulsko, Pawłówko i Pokrzywnicę.

W 1760 roku ówczesny dziedzic Szczytna, Łukasz Golański, daremnie zabiegał o prawo patronatu nad kościołem. U schyłku Rzeczypospolitej świątynia stała jeszcze w dość dobrym stanie; kiedy zniknęła, z akt kościelnych odczytać się nie dało.

W wykazie wasali z 1774 roku Szczytno, Lisewo i Zawada figurują jako majątki, które 44-letni Jakub Lipiński, były pisarz grodzki, trzymał jedynie w dzierżawie od swojego małoletniego pasierba Feliksa Ludwika Golańskiego (13 lat), mieszkającego wraz z nim w Kamnitz w powiecie kamieńskim; Feliks Ludwik był synem Łukasza Golańskiego.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Ziethen jako majątek rycerski. Notował tu 14 domów mieszkalnych i 186 mieszkańców, w tym 109 ewangelików, 72 katolików i pięć osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii w Człuchowie; katolicy — do parafii Prechlau; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W dziewiętnastym wieku własnej świątyni wieś nie miała, a ewangelicy należeli do parafii w Człuchowie. Zgodnie podają to spis z 1885 roku i Harnoch, który Szczytno wymienia wśród miejscowości szkolnych parafii człuchowskiej, obok Pawłówka, Lisewa, Zawady i Stolzenfelde; parafia liczyła wtedy 5357 dusz. Miała ona za sobą długą przerwę: po odebraniu ewangelikom kościoła farnego i kaplicy zamkowej w 1609 roku Człuchów przez ponad dwa stulecia nie miał duchownego ewangelickiego, a wierni trzymali się kościoła w Klausfelde (u Harnocha Clausfelde). W wykazie ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich Bära dla Klausfelde chrzty i śluby zaczynają się w 1731 roku, a zgony w 1732, dla Stolzenfelde chrzty w 1747, śluby i zgony w 1790, dla samego Człuchowa zaś w 1815 i 1816 roku. Gminę odtworzono w 1826 roku, a rok później zbudowano nowy kościół na ruinach zamku.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazuje Szczytno w dziale obwodów dworskich, na stronie 164 pod pozycją 143; gminy wiejskiej o tej nazwie wykaz nie ma. Naliczono 300 mieszkańców — 146 mężczyzn i 154 kobiety — w tym 222 ewangelików i 78 katolików. Blisko trzy czwarte wsi należało do Kościoła ewangelickiego. Domów mieszkalnych było dwadzieścia, gospodarstw domowych czterdzieści sześć, a rozkładały się na cztery miejsca zamieszkania: Stare Szczytno liczyło 136 mieszkańców w siedmiu domach, Nowe Szczytno 86 w siedmiu, folwark Sorge 64 w pięciu, a folwark Szczytno 14 w jednym. Areał wynosił 1517 hektarów, z tego 663 hektary roli ornej, 26 hektarów łąk i 252 hektary lasu. Działała tu jednoklasowa szkoła ewangelicka — w 1887 roku uczyło się w niej 116 dzieci.

W tomie wydanym w 1890 roku Słownik geograficzny podawał, że najbliższa poczta była w Przechlewie, odległym o 4,3 kilometra, a najbliższa stacja kolejowa w Człuchowie, o 17 kilometrów. W jednoklasowej szkole ewangelickiej uczył w 1887 roku jeden nauczyciel. W dobrach działała gorzelnia parowa i prowadzono hodowlę bydła. Przez Jezioro Szczycieńskie, po niemiecku Ziethen See, przepływała Brda, a południową część jeziora nazywano Krępskiem.

Szczytno, jak cała okolica, leżało kolejno w trzech prowincjach: w Prusach Zachodnich do 1920 roku, w Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie do 1938 roku, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przechlewo (Prechlau) i podaje tu 134 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 349; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885, Kreis Schlochau, s. 164–165, pozycja 143; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 504–505; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 216; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 371 (s. 16), nr 1384 (s. 133–134); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Szczytno”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 146–147; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 219.