Szemud — cmentarz ewangelicki

Po szemudzkich ewangelikach został cmentarz poza wsią. Wojewódzka ewidencja zabytków wpisuje go pod pozycją 101 jako cmentarz poewangelicki o powierzchni 0,18 hektara, datowany na pierwszą połowę dziewiętnastego wieku, położony przy drodze Szemud–Przetoczyno, po wschodniej stronie, w odległości mniej więcej kilometra od zabudowań. Cmentarz zaznacza już pruska mapa topograficzna w skali 1:25 000 (arkusz Schönwalde, zdjęcie z 1875 roku, wydanie z 1877 roku): znak cmentarza z podpisem „Khf.” stoi po wschodniej stronie szosy na Przetoczyno, na północny zachód od ówczesnej zabudowy wsi, w pobliżu dzisiejszej ulicy Sportowej. W tym samym miejscu leży punkt atlasu wyznaczony w terenie. W karcie cmentarza z 30 października 1985 roku opisano jego stan; nowszego opisu źródła nie podają.

Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku notuje Szemud jako wieś z kościołem, liczącą 40 łanów, z których cztery miał proboszcz, a osiemnaście stało pustych; podatek za rok 1571 — od osiemnastu łanów osiadłych, karczmy dziedzicznej i dwóch zagrodników — zapłacił szlachcic Ludwik Werda (Ludovicus a Werden). Lustracja królewszczyzn z 1664 roku zastała Szemud, zapisany jako Szynwałd, w rękach Jana Werdy. Ile włók liczyła wieś, „żaden nas informować nie umiał, bo tylko sztukami chłopi role trzymają” — zanotowali lustratorzy. Z czterech gburów został jeden, karczma spłonęła, sołectwo trzymano bez przywileju, a z trzech ogrodników jeden mieszkał w lesie na pustkowiu. Tacę dawano do Kielna.

W 1772 roku Szemud był królewskimi dobrami z ośmioma włókami ziemi i dziesięcioma osiadłymi mieszkańcami, a w 1789 roku — dobrami z karczmą, liczącymi dziesięć dymów.

Stał tu filialny kościół świętego Mikołaja, starszy niż Reformacja — w wykazie danin z 1398 roku występuje jeszcze jako parafialny. W 1583 roku, jak zanotował Franz Schultz, świątynia „była w trakcie przechodzenia na ewangelicyzm”, ale zarazem zupełnie podupadła; dojeżdżał do niej wtedy predykant z Kielna. Dwa lata później, w 1585 roku, w ogóle nie wymieniono jej jako kościoła: była to drewniana budowla ze stojącymi otworem drzwiami, grożąca zawaleniem. Właścicielkę majątku biskup wzywał, by trzymała predykantów z dala, a wizytator biskupi nazwał parafian ludźmi najbardziej ograniczonymi (homines simplicissimi), dla których jarzmo nowej nauki jest nieznośne. Protokół zamknął wnioskiem, by w Szemudzie zamieszkał na stałe własny duchowny.

Kościoły w Kielnie, Szemudzie i Seefeld były wówczas w rękach luteranów; odebrał im je biskup Hieronim Rozrażewski w 1596 roku, a faktyczne przejęcie nastąpiło w kwietniu 1597 roku za sprawą ówczesnego proboszcza z Żukowa. Wizytator z 1597 roku nazywa tutejszą świątynię filią Kielna.

W kolejnych wizytacjach zmieniała się przynależność dekanalna kościoła. W 1643 roku należał do dekanatu gdańskiego, w 1686 do puckiego, a w 1749 znów do gdańskiego. W 1686 roku był poza tym zupełnie pozbawiony ozdób, ale przechowywał za kratą cenną figurę świętego Mikołaja i kunsztowny krucyfiks. W 1702 roku wizytator naliczył w Szemudzie dwustu katolików i około dwudziestu czterech luteranów; nie było tu ani plebanii, ani szkoły. W 1789 roku znów podupadł tak dalece, że w statystyce w ogóle go nie ujęto.

Szemud (po niemiecku Schönwalde) w powiecie wejherowskim był i pozostał wsią katolicką. Ewangelików było tu niewielu. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 71 mieszkańców: 11 luteranów i 60 katolików, a jako parafię luterańską wskazuje Bolszewo (Bohlschau). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notuje tu, razem z przysiółkami Eschfeld, Jägerberg i Merzestwo, 34 gospodarstwa chłopskie i 35 chałupnicze, 49 budynków mieszkalnych i 527 mieszkańców, wśród nich 38 ewangelików, oraz szkołę; młynów ani innych zakładów nie wymienia.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 709 mieszkańców: 638 katolików, 55 ewangelików i szesnastu Żydów. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wieś wraz z przysiółkami liczyła 705 mieszkańców; wśród 46 ewangelików Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, naliczył 30 Niemców i szesnastu Kaszubów. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Szemud liczył 808 mieszkańców: niemiecki jako język ojczysty podały 52 osoby (37 ewangelików i piętnastu katolików), polski — 25 osób, a kaszubski — 729, wszyscy katolicy. Tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Smażynie — tak podają oba spisy, z 1885 i z 1910 roku.

W 1928 roku Księga adresowa Polski wymieniała w liczącym 849 mieszkańców Szemudzie cztery zajazdy, dwie kuźnie, dwóch kołodziejów, dwóch krawców, dwóch szewców, piekarza, zegarmistrza i trzy sklepy.

Karta cmentarza z 30 października 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Poza drzewami i jednym kamieniem brak śladów po założeniu cmentarnym”. Nie było wtedy ani ogrodzenia, ani czytelnego układu kwater, a teren porastał samosiew, krzaki i bluszcz; ze starodrzewu zachowały się trzy brzozy, dwa świerki, sześć sosen i dwa buki, a sam cmentarz leżał naprzeciw małego jeziorka.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Schultz datuje dzisiejszą budowlę na 1827 rok, a wojewódzka ewidencja zabytków datuje kościół parafialny świętego Mikołaja na początek dwudziestego wieku; w tym wykazie formuła „pocz. XX” opatruje kilkadziesiąt obiektów gminy, a Schultz opiera swoje datowanie na wcześniejszych wykazach kościelnych.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Smażyno (Smasin) i podaje tu 37 ewangelików.

Źródła: Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt), arkusz 1575 Schönwalde, Preußische Landesaufnahme 1875, wydanie 1877; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków (zabytek.pl, cmentarz ewangelicki, poz. 101); Franz Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 517; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 58–59, poz. 43; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38–39, poz. 44; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 331; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 62; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 180–181, nr 268; karta cmentarza w Szemudzie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 516; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 191, pozycja 339; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1218; „Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664”, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Mańkowski, Fontes TNT 32, Toruń 1938, s. 350; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 66; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 254; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.