Szklana Góra — cmentarz ewangelicki

Szklana Góra, po kaszubsku Sklanô Góra, leży na Wyżynie Gdańskiej w gminie Przywidz. Do 2024 roku była częścią wsi Kozia Góra, potem stała się samodzielną miejscowością. Po niemiecku nazywała się Glasberg.

Od 1311 roku Szklana Góra (Glasberg) należała do wójtostwa tczewskiego. W 1419 roku działała tu huta szkła z półtora łanem ziemi, a około 1419 roku były to dobra rycerskie na prawie chełmińskim. W 1429 roku Zakon nadał je burmistrzowi gdańskiemu Gertowi von der Beke.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Szklana Góra należała do Anny Kalkstein z domu Pawłowskiej, od 1751 roku do Adama Kanden-Trzcińskiego, a od 1768 roku do jego syna Franciszka Ksawerego, po ugodzie z bratem Michałem i matką Katarzyną z Podowskich. W wykazie wasali z lat 1774–1775 Szklana Góra (Glasberg) figuruje wśród dóbr 52-letniego Kazimierza Zboińskiego, pułkownika polskiego w stanie spoczynku, mieszkającego w Gdańsku.

Według objaśnień Bära wykazy wasali notowały faktycznego posiadacza, a księgi hipoteczne — sądownie ustalonego właściciela.

W 1818 roku Przywidz wraz z okolicą wszedł do pruskiego powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus), a na mocy traktatu wersalskiego, w 1920 roku, obszar ten przeszedł do powiatu Danziger Höhe i wraz z nim do Wolnego Miasta Gdańska. W latach 1939–1945 należał do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Kościołów we wsi nie było — obie świątynie stały w Przywidzu. Ewangelicką wznoszono od 1830 roku własnym kosztem ówczesnego właściciela majątku, Steffensa z Gdańska, i poświęcono w 1832 roku. Postawiono ją na ówczesnym cmentarzu katolickim. Do 1835 roku parafia nie miała własnego duchownego — posługi sprawowali księża ze Skarszew, z Przyjaźni (Rheinfeld) i z Lublewa. Obecny kościół w Przywidzu, dawniej ewangelicki, dziś rzymskokatolicki, pochodzi z 1909 roku.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku nie opisywał Glasberg osobno, lecz odsyłał do hasła Mariensee (majątek rycerski), w którym wieś wymieniono wśród osad okręgu dworskiego. Dla całego okręgu podawał 206 budynków mieszkalnych i 1473 mieszkańców, w tym 1273 ewangelików i 200 katolików. Wymieniał tam cztery folwarki, 81 gospodarstw chłopskich i 61 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu; katolicy — do parafii w Mierzeszynie; dzieci należały do szkoły w Kleinsee.

W spisie z 1885 roku wykazano we wsi 306 mieszkańców, w tym 190 ewangelików i 116 katolików. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszkańców było 299 i wszyscy podali niemiecki jako język ojczysty; 184 z nich było ewangelikami, a 115 — katolikami. W 1885 roku wskazano dla wsi parafię ewangelicką w Przywidzu (Mariensee) i katolicką w Mierzeszynie, w 1910 roku — obie parafie w Przywidzu.

Według Heidna od 1887 roku w Szklanej Górze działała szkoła ewangelicka, zbudowana nieco na wschód od wsi, przy rozwidleniu dróg; obie wspólnoty wyznaniowe należały do parafii w Przywidzu.

Cmentarz poewangelicki zachował się wraz z prowadzącą do niego aleją. Po 1945 roku przestano na nim chować zmarłych; w wojewódzkiej ewidencji zabytków figuruje pod pozycją 167, wymienia go też studium gminy.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W części opisów Przywidzowi przypisuje się kościół katolicki z 1832 roku; Harnoch notuje, że katolicka filia w Przywidzu została rozebrana około trzydziestu lat przed 1890 rokiem, a Jakub Fankidejski datuje tę rozbiórkę na kwiecień 1851 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 158 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421–422 — hasło parafii Mariensee; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Przywidz (pozycja 167); studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Przywidz; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 190; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 125; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 663 (s. 26), nr 1420 (s. 144); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 105, pozycja 106; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117–118, pozycja 241; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 30, 45, 60, 119; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.