Szpęgawsk — cmentarz ewangelicki

Cmentarz poewangelicki w Szpęgawsku leży poza wsią, na terenie leśnym, około 1500 metrów na zachód od torów kolejowych, i zajmuje 0,84 hektara. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 114, a stojący na nim grobowiec osobno, pod pozycją 113. Grobowiec jest dziś ruiną — z dwóch wieżyczek została jedna. Według opisu krajoznawczego to neoromańskie mauzoleum rodziny von Paleske, właścicieli tutejszego majątku, z pustym już miejscem po herbie i zniszczonym malowidłem wnętrza. Wilhelm von Paleske (1794–1873) objął dobra w 1829 roku, a miejscowa tradycja wiąże powstanie grobowca ze śmiercią jego pierwszej żony, Therese von der Schulenburg, w 1836 roku; dokumenty urzędowe datują budowlę ogólniej na drugą połowę XIX wieku.

Według tego samego opisu krajoznawczego cmentarz funkcjonował w latach 1816–1916. ⚠ Nie należy go mylić z cmentarzem ofiar zbrodni w Lesie Szpęgawskim z lat 1939–1940. To inne miejsce i inna historia.

Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020–2023 opisuje cmentarz jako słabo widoczny w terenie, zaniedbany i zachowany szczątkowo, położony poza wsią, na terenie leśnym; odnotowuje na nim murowaną kaplicę grobową i datuje go na początek dziewiętnastego wieku.

Szpęgawsk, po niemiecku Spengawsken, a w latach 1942–1945 w formie zgermanizowanej Pangau, leży około sześciu kilometrów na północny wschód od Starogardu Gdańskiego, na przesmyku między jeziorami Szpęgawskimi. Słownik geograficzny opisuje to położenie jako malownicze — dwa długie jeziora, przecięte koleją wschodnią i szosą starogardzką, a w pobliżu lasy i dolina Theresenhain nad trzecim jeziorem pod Zdunami, ulubiony cel wycieczek mieszkańców Tczewa, Starogardu, a nawet Gdańska. Szpęgawsk jest wzmiankowany od 1341 roku. Przed 1920 rokiem należał do powiatu starogardzkiego (Kreis Preußisch Stargard), w latach 1920–1939 do Drugiej Rzeczypospolitej, w pasie zwanym korytarzem, a w latach 1939–1945 znalazł się pod okupacją niemiecką.

Znacznie starsze są dzieje tutejszego kościoła katolickiego, po którym nie został już ślad. Świątynia pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny, patronatu prywatnego, stała przy końcu wioski, na niewielkim wzniesieniu, gdzie schodzą się trzy drogi. Odpusty otrzymała od biskupa kujawskiego Jana w 1424 roku; proboszcz miał trzy włóki, a do parafii należały Zduny. Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 1583 roku zastała tu kościół niedawno naprawiony i konsekrowany, z dobrze ogrodzonym cmentarzem — drewniany, z wypełnieniem ceglanym („ecclesia lignea lateribus referta”), co Fankidejski oddaje słowami „w pruski mur budowany”.

Wieś należała wtedy do Michała Pirschy — u Fankidejskiego Pierzchy — i trzech Spęgawskich.

Wizytator odnotował przy tym zaniedbanie: duchowny z Kokoszkowych, który przejął tu opiekę „nie wiadomo jakim prawem”, miał odprawiać co trzecią niedzielę, a czynił to „rzadko albo nigdy”; w kościele, jak zapisano, nie było żadnego porządku. Spór szedł tu jednak nie o mury, lecz o dochody. Kolator — ten sam Michał Pirscha, gorliwy luteranin — przyłączył rolę plebańską do folwarku i dawał proboszczowi, co łaska. Gdy ten, wsparty przez pozostałych kolatorów, braci Szpęgawskich, wytoczył proces o jej zwrot, musiał go zaniechać, bo dziedzic ostro mu pogroził i kijem chciał go pobić. Najpierw więc zaginęły włóki, a niedługo potem runął i kościół — zapewne w pierwszej wojnie szwedzkiej, która wielkie w tej okolicy poczyniła spustoszenia.

Jak wyglądał ten koniec, wiadomo dokładnie, bo w 1631 roku proboszcz kokoszkowski żalił się przed konsystorzem gdańskim: włóki rozebrano, budynki gospodarskie obalono, kościół leżał w gruzach. Jeden dzwon dziedzic umieścił na własnym domu, żeby czeladź wołać do roboty; o drugim zapisano, że dostał się podobno luteranom w Starogardzie — tak brzmi relacja, nie ustalenie. Ówczesny oficjał pomorski Gołyński zachęcał, napominał i wytoczył proces, ale wobec niechęci kolejnych kolatorów nic nie wskórał.

W 1711 roku ledwie znak został po kościele: miejsce po nim wskazywała murowana Boża Męka, a i tę dziedzice później znieśli, stawiając tam dom dla robotników, którzy na szpęgawskim cmentarzu urządzili sobie ogród. Pod koniec osiemnastego wieku państwo Piwniccy nosili się z zamiarem odbudowy i obrali nawet miejsce, lecz czasy były niespokojne.

Kościół zastąpiła kaplica we dworze, na piętrze. Urządził ją około 1746 roku Stanisław Konarski, kasztelan chełmiński, który indult na odprawianie Mszy świętej otrzymał wprost z Rzymu. Poświęcił ją z rozkazu biskupa Szembeka dziekan starogardzki Wojciech Piątkowski, a kapelanem bywał cysters z Pelplina. W 1780 roku kaplica była w dobrym stanie; nowe przywileje wyrobił u biskupa dziedzic Wincenty Bystram, podkomorzy pruski, a codziennie odprawiał w niej paulin. Na większe uroczystości dwór jeździł do Kokoszek albo do Starogardu.

Ze Szpęgawska pochodzi rzadki ślad tego, jak dzielono się spuścizną po zniszczonych świątyniach: wizytacja parafii Kokoszkowy z 15 marca 1750 roku odnotowała proces o dzwon z nieistniejącego już kościoła w Szpęgawsku: zabrali go mieszczanie ze Starogardu — zapewne ewangelicy — i zawiesili w swoim zborze.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Szpęgawsk należał do Stanisława Konarskiego, a po dziale z 1759 roku do jego syna Ignacego; od 1783 roku do córki Ignacego, Heleny, zamężnej za Dominikiem Piwnickim, od 1791 roku do ich dzieci, od 1808 roku do Dominika Ignacego Piwnickiego, a od 1817 roku do Nathanaela Ludwiga Paleskego. W wykazie wasali z lat 1774–1775 dziedzicem mieszkającym w Szpęgawsku jest 47-letni Ignacy Konarski.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 117 mieszkańców: 21 luteranów i 96 katolików, z parafią luterańską w Starogardzie Gdańskim (Stargard). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Spengawsken jako majątek rycerski. Notował tu 30 budynków mieszkalnych i 340 mieszkańców, w tym 223 ewangelików i 117 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Starogardzie Gdańskim; katolicy — do parafii w Kokoszkowach.

Kociewie było w większości polskie i katolickie, ale w samym Szpęgawsku proporcje wyrównywały się niemal do połowy: na 324 mieszkańców spis z 1 grudnia 1885 roku i Słownik geograficzny zgodnie liczą 174 katolików i 150 ewangelików. Był to majątek rycerski o 1229 hektarach, z gorzelnią parową, cegielnią i zakładem sztucznego wylęgania ryb, tworzący wraz ze Zdunami i Ciecholewami majorat. Stało tu 31 domów, a gospodarstw domowych było 61. Warstwę ewangelicką, luterańską i unijną, tworzyła niemiecka mniejszość związana z koleją oraz z majątkiem ziemskim, którego klasycystyczny dwór pochodzi z około 1800 roku. Parafię ewangelicy mieli w Starogardzie, co zgodnie potwierdzają spis z 1820 roku i kolumna parafialna spisu z 1885 roku. Mieli też u siebie szkołę: w 1887 roku uczył w niej jeden nauczyciel, a chodziło do niej 74 dzieci; dzieci katolickie posyłano do szkoły w Ciecholewach.

Z miejscowym dworem wiązał się malarz Eduard Hartung (1866–1939).

Według księgi adresowej majątków Prus Zachodnich z 1912 roku właścicielem majoratu Szpęgawsk był baron von Paleske, rotmistrz w stanie spoczynku; zarządcą był nadinspektor Heinrich Goltz ze Zdun, a majątek należał do parafii ewangelickiej w Swarożynie, po niemiecku Swaroschin. Baron Olof von Paleske figuruje jako właściciel Szpęgawska we wszystkich księgach od 1903 do 1928 roku; w 1891 roku księga podaje samo „Freiherr v. Paleske”.

W 1909 roku majątkiem zarządzał Neumann. Od 1926 do 1939 roku majątek Olafa Paleskego pięć razy wpisywano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, za każdym razem w mniejszej części: od 400 hektarów w 1926 roku do 70 hektarów w 1939 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Swarożyn (Swaroschin) i podaje tu 169 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 79; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XII, hasło „Szpęgawsk”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Preußisch Stargard, s. 36, poz. 118; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 247–248 i Dodatek XXXVIII; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, zeszyt I, s. 69 i 119; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 70, nr 227; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), streszczenie księgi G56 (wizytacja Kokoszków z 15 III 1750, s. 462–463); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Starogard Gdański, pozycje 113 i 114; „Grobowiec rodziny von Paleske”, Kociewie24.eu; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gdański na lata 2020–2023, Starogard Gdański 2020, s. 63–65; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 254 (s. 10), nr 1220 (s. 91), nr 1221 (s. 91–92); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 221, pozycja 239; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 176; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 68–69; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 122; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 251; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1927 nr 2 poz. 13, pozycja 130; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 34; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1933 nr 22 poz. 175, pozycja 11; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 181; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1219; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.