Szpon — cmentarz ewangelicki

Szpon, po niemiecku Spohn, to wieś powiatu kościerskiego (do 1920 roku Kreis Berent). Cmentarz leży w północno-zachodniej części wsi, poza zabudowaniami, przy drodze gruntowej do Połęczyna. W wojewódzkiej ewidencji zabytków dla gminy Nowa Karczma figuruje pod pozycją 45 jako cmentarz poewangelicki. W ramach gminnego programu renowacji zabytkowych cmentarzy odbudowano kamienne ogrodzenie i ustawiono tablicę informacyjną. W tym samym programie ujęto także cmentarze w Starym Barkoczynie, Grabówku i Szumlesiu Królewskim.

Słownik geograficzny zapisał, że wieś należała dawniej do kartuzów, „którzy ją założyli w XVII w. i osadzili Niemcami”. W 1670 roku gospodarowało tu pięciu gburów płacących po dziewięć florenów i karczmarz płacący dziesięć. Wizytacja Szaniawskiego z 1710 roku odnotowała, że wieś miała dawać sześć korcy żyta i sześć owsa, a płaciła cztery. Dżuma z 1710 roku zostawiła w Szponie z sześciu gospodarzy czterech.

Wieś miała takie same powinności wobec dworu w Grabowie jak okoliczne wsie hutnicze. Wizytacja Rybińskiego z 1780 roku odnotowała tu piętnastu katolików i siedemnastu ewangelików. Po konfiskacie dóbr duchownych wieś przejął rząd pruski, a uwłaszczenie nastąpiło w 1820 roku. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z tegoż roku notuje w Szponie 36 mieszkańców: 29 luteranów i siedmiu katolików, a jako parafię luterańską podaje Szymbark (Schönberg).

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku wieś chłopska Spohn z dziesięcioma gospodarstwami chłopskimi i trzema zagrodami chałupniczymi liczyła 123 mieszkańców, w tym 85 ewangelików, 35 katolików i trzech Żydów. Stało w niej 15 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Skarszewach; katolicy — do parafii w Alt-Grabau; miejscowość miała własny okręg szkolny. Odnotowano tu także szkołę ewangelicką. Od 1874 roku wieś należała do okręgu urzędowego Alt Grabau, przemianowanego w 1940 roku na okręg Neukrug; istniał tu także obwód leśny Spohn. W Grabowie Kościerskim mieściła się parafia katolicka, a w Nowej Karczmie poczta.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w dziewiętnastu domach i 26 gospodarstwach domowych 132 mieszkańców (po 66 mężczyzn i kobiet): 89 ewangelików i 43 katolików. Te same liczby powtarza Słownik geograficzny, dodając, że wieś obejmowała dziesięć gburstw i trzy zagrody na 270 hektarach. W wykazie gmin do spisu z 1885 roku dla tej wsi podano parafię ewangelicką w Szymbarku i katolicką w Grabowie Kościerskim. W Szponie nie było szkoły katolickiej: według Słownika dwadzieścioro jeden katolickich dzieci z tej wsi chodziło do szkoły ewangelickiej.

Spis z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycją 102 powiatu, wykazał 204 mieszkańców w 23 domach mieszkalnych i 29 gospodarstwach; po polsku mówiły 103 osoby. W tym spisie niemiecki jako język ojczysty podało 101 osób, a wśród nich było 89 ewangelików i dwunastu katolików. Liczbę 89 ewangelików podają oba spisy, z 1885 i z 1910 roku; powierzchnię 270 hektarów podaje zarówno Słownik geograficzny, jak i spis z 1910 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W wykazie gmin z 1885 roku parafią ewangelicką jest Szymbark, a gdzie indziej wskazywana jest Kościerzyna.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Szymbark (Schönberg) i podaje tu 89 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków — wykaz cmentarzy gminy Nowa Karczma, pozycja 45; „Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma” (koscierski.info, kopia archiwalna z 6 VI 2009); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło „Szpon”, oraz tom II, hasło „Grabowo Stare”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Berent, s. 42, pozycja 97; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycja 102; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 102, nr 262½; R. Jehke, „Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874–1945”, territorial.de, hasło „Neukrug, Kr. Berent (Westpr.)”; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 29, pozycja 261; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 109; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 77; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.