Sztum — kościół ewangelicki (Stuhm)

Kościół ewangelicki stoi na sztumskim rynku; wzniesiono go w latach 1816–1818 jako murowany, z wieżą, w stylu romańskim. Po drugiej wojnie światowej popadł w ruinę. Od 1999 roku, po renowacji, mieści się w nim Centrum Kultury Chrześcijańskiej i Izba Regionalna. Wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1415, na mocy decyzji z 10 września 1993 roku, jako „kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. Wspomożenia Wiernych, 1816–1818”.

Sztumscy ewangelicy przez ponad dwieście lat modlili się w cudzych murach. Zmianę nabożeństwa przeprowadził w mieście wcześnie starosta Achacy Cema (Achaz von Zehmen), oddany — jak zapisał Agathon Harnoch — sprawie Ewangelii. Przywilej religijny dał miastu król Zygmunt August 27 czerwca 1570 roku; nabożeństwa odprawiano najpierw, za królewską zgodą, w szpitalnym kościele Świętego Ducha, ale w 1599 roku trzeba go było oddać katolikom.

Według Jana Wiśniewskiego, który idzie tu za monografią Szramowskiego o wspólnotach wyznaniowych nowożytnego Sztumu, przywilej z 1570 roku pozwalał ewangelikom zbudować własną świątynię na miejscu kościoła szpitalnego Świętego Ducha, którego słomiany dach był w fatalnym stanie; nowy kościół zbudowano z cegły, według autora w latach 1573–1593 (daty opatrzył znakiem zapytania), wyposażono go w organy, a obok wzniesiono plebanię, i to on został utracony wyrokiem z 1599 roku.

Według Harnocha nabożeństwa odprawiano odtąd w ratuszu, aż do 1683 roku, kiedy budynek spłonął. Według księgi pamiątkowej powiatu sztumskiego i starszych opracowań Peter Mogge, wówczas pisarz starościński, a później burmistrz, podarował wtedy gminie swój dom przy rynku; urządzono w nim kościół, ale w 1796 roku i ten dom rozebrano jako grożący zawaleniem. Przez dwa dziesięciolecia gmina nie miała żadnego własnego dachu, a nabożeństwa odbywały się w szkole i w domach prywatnych.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie dzieje kościelne Sztumu. Pisze, że miasto nigdy nie posiadało fary świętej Anny i poprzestało na małym kościele szpitalnym Świętego Ducha, krytym słomą. Po jego utracie gmina przeniosła nabożeństwa na dolną kondygnację ratusza. Układem z 30 października 1720 roku proboszcz Michael Wulssowicz zgodził się na dobudowanie do kościoła ewangelickiego osobnej zakrystii. W gminie było wielu ludzi mówiących po polsku, dlatego co trzecią niedzielę odprawiano nabożeństwo po polsku.

Najstarszą jej pamiątką jest kielich sprawiony 10 lutego 1602 roku, wysokości 25 centymetrów, cały złocony, z napisem na stopie: „Diser Kelch ist aus zusammenschossung Christlicher evangelischer Leut ihrer Kirchen zugut vorfertiget Anno 1602 den 10 Februarii, zu der Zeit Georg Schmid Pfarher, Theophil Sanftleben und Jacob […]” — „Ten kielich został ze składki chrześcijańskich ludzi ewangelickich, na pożytek ich kościoła, sporządzony roku 1602 dnia 10 lutego, za czasu Georga Schmida plebana, Theophila Sanftlebena i Jakuba […]”. Nie fundacja pańska, lecz składka — i to złożona w trzy lata po utracie kościoła.

Wykaz duchownych pruskich Ludwiga Rhesy zapisał, że „gmina ewangelicka w Sztumie otrzymała przywilej wolnego nabożeństwa według zasad konfesji augsburskiej od Zygmunta Augusta, króla Polski, w roku 1570”. Pierwszym wymienionym pastorem jest George Fabricius von Byalken, przybyły w 1589 roku, choć autor przypuszcza, że ktoś urzędował tu przed nim. Jan Wiśniewski podaje, że pierwszym pastorem poświadczonym w źródłach jeszcze przed 1589 rokiem był Kilian Hessy, który przybył z Susza, a w latach 1589–1602 urzędował Georg Schmidt (Fabricius) z Białek, syn mieszczanina kwidzyńskiego.

Dwa nazwiska z tej listy prowadzą daleko na południe: Julian Poniatovius, powołany do Sztumu w 1615 roku, odszedł potem na rektorat do Czech i zmarł 16 lutego 1628 roku na Morawach, a siódmy z kolei, Daniel Kopecki (Copecius), był Czechem, trzymał się wyznania braci czeskich i w XVII wieku służył na zamku jako kapelan starosty. Wiśniewski wymienia też Marcina Orminiusa z braci czeskich, pastora w latach 1613–1617, wcześniej duchownego starosty Fabiana Czemy w Jordankach, Adama Pretscha (Bretscha), pastora w latach 1637–1642, oraz Georga Neubösera, który w latach 1693–1701 odprawiał nabożeństwa po polsku, ale został usunięty z urzędu, ponieważ wystąpił przeciwko swoim współwyznawcom.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 217) w 1690 roku urząd pastora w Sztumie objął Michał Wundsch, który 8 lipca 1693 roku przeszedł na urząd pastora w Gniewie. W XVIII wieku jeden z pastorów, Johann Fabian Rebe, „musiał znosić wiele prześladowań ze strony katolików”. Do 1834 roku przez parafię przeszło trzydziestu czterech duchownych. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Beckera (1719) i Nebego (1721).

Christoph Hartknoch w „Preussische Kirchen-Historia” z 1686 roku wymienia Sztum obok Dzierzgonia i Brodnicy wśród małych miast, w których luteranie — jak pisze — „endlich die Verfolgung ausgestanden / und die Religions-Freyheit … erlanget”, czyli przetrwali prześladowania i w końcu uzyskali wolność wyznania.

Księga pamiątkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku (Heimatbuch, spisana przez dawnych mieszkańców) dopowiada, że kościół szpitalny Świętego Ducha odebrano miastu w 1599 roku, choć patronat nad nim sprawowała rada miejska, z uzasadnieniem, że stoi na gruncie starościńskim; prawo do nabożeństw w ratuszu obronił potem starosta Fabian von Zehmen, lecz w 1626 roku miasto musiało za nie oddać katolickiemu proboszczowi Wengierskiemu dwie dodatkowe włóki i dwie morgi dla katolickiego nauczyciela i organisty, a także płacić na naprawę kościoła parafialnego i budowę plebanii.

Po 1570 roku zbór zasilili luteranie z Niderlandów osiedleni na nizinie nadwiślańskiej — między innymi w Benowie, Uśnicach i Białej Górze. Do utworzenia parafii w Ryjewie w 1890 roku należało do niego aż 75 miejscowości szkolnych, była to bowiem jedyna parafia ewangelicka w zachodniej części powiatu. Prześladowania znosili pastorzy Johann Becker i Johann Fabian Nebe; Nebe opuścił Sztum w 1731 roku i przeszedł do Kwidzyna.

Wydany w 1753 roku w Gdańsku spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, ułożony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, potwierdza kolejność, którą podaje Schnaase: Johann Lehmann był tu pastorem w latach 1713–1719, Johann Becker od 1719 roku do śmierci w 1721, a Fabian Nebe — tak, przez N, drukuje jego nazwisko — od 1721 do 1731 roku. Po Nebem przyszli Immanuel Görtz (1731–1734; 🟡 spis duchownych w księdze parafii Rodowo, EZA, sygn. 7345, Archion 26780, skan 2, podaje, że przyszedł do Sztumu z Rodowa 3 grudnia 1730 roku, a do Gniewu przeszedł 25 marca 1735 roku), Johann Christoph Dancke (1734–1735) i w 1735 roku Michael Gräber; później późniejsza ręka dopisała w egzemplarzu Biblioteki Elbląskiej, że Gräber zmarł w 1767 roku.

Goedtke objaśnia kartki wolności (Frei-Zettel): pisemne pozwolenie proboszcza, za umówioną opłatą, by pastor mógł we własnej gminie udzielać ślubów, chrzcić i grzebać zmarłych. Biskup Feliks Kretkowski wyrokiem z 24 stycznia 1725 roku uchylił zakaz budowy domu ubogich ewangelickich z legatu Petera Moggego i uznał, że dom nie szkodzi szpitalowi katolickiemu. W 1736 roku prepozyt pozwał miasto o to, że miało niegdyś siłą zabrać katolikom kościół Świętego Ducha i go zburzyć. Goedtke odpowiada ze strony ewangelickiej, że był to mały drewniany kościół szpitalny, oddany proboszczowi w dobrym stanie, który strawił pożar.

Według Goedtkego w nocy 9 lipca 1731 roku mieszczanin, kowal, napadł pastora Johanna Fabiana Nebego z bronią palną na plebanii; zranieni zostali żona i dwoje małych dzieci, a sprawca odsiedział pół roku więzienia.

Katolickie protokoły wizytacyjne, omówione przez Jana Wiśniewskiego, pokazują tę samą gminę oczami proboszczów i biskupów. W 1698 roku skarżono się, że mieszczanie dbają bardziej o swojego duchownego niż o parafię świętej Anny, a obecny burmistrz, w przytoczonym przekładzie protokołu „Piotr Noga”, po pożarze miasta „uczynił z Magistratu synagogę”, czyli dom modlitwy, a duchownemu oddał na mieszkanie dom murowany. Ugoda proboszcza ze sztumskimi ewangelikami z 18 kwietnia 1743 roku ograniczała działalność pastora do granic miasta; w 1749 roku biskup zarzucał mu, że odprawia nabożeństwa, głosi Ewangelię i udziela sakramentów po polsku, a w 1767 roku biskup Bajer surowo zakazał mu polskich kazań.

W 1765 roku ewangelicy dostali zakaz odprawiania nabożeństw w ratuszu, ale — jak przyznaje autor — nie stosowano się do niego dokładnie. Kiedy w 1769 roku miasto zajęli konfederaci barscy, pastora Karla Davida Klesela nie spotkała żadna przykrość, bo wstawił się za nim katolicki proboszcz. W 1785 roku proboszcz naliczył w parafii, wraz z trzema filiami, 1041 protestantów (519 mężczyzn i 522 kobiety), około 42 procent mieszkańców; mieli oni pastora i własny dom modlitwy w ratuszu.

Według księgi pamiątkowej powiatu sztumskiego po pożarze ratusza w 1683 roku Peter Mogge — wówczas pisarz starościński, który urząd burmistrza sprawował od 1685 roku, a wybrany na niego został w 1695 — udostępnił gminie na nabożeństwa izbę we własnym domu przy rynku, a obecny kościół zbudowano w 1818 roku na miejscu starego ratusza, rozebranego w tym samym roku. Na przełomie XIX i XX wieku wieżę przebudowano i pokryto miedzią, a na tablicy poległych gminy ewangelickiej wypisano także ofiary wojen wyzwoleńczych przeciw Napoleonowi.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XII, 1892) także szpital i cmentarz ewangelicki w Sztumie były darem burmistrza Piotra Moggego. Ten sam słownik podaje, że w 1858 roku Sztum liczył 1732 mieszkańców, w tym 999 katolików, 634 ewangelików, 17 mennonitów i 82 Żydów. Według tego słownika w 1887 roku Sztum miał sześcioklasową szkołę symultanną (wspólną dla obu wyznań) z pięcioma nauczycielami — trzema ewangelickimi i dwoma katolickimi — oraz 395 uczniami.

Kosztorys zatwierdzony 11 września 1812 roku zamykał się kwotą około 6520 talarów; król przyznał dar łaski w wysokości 4500 talarów i wolne drewno budowlane. Kamień węgielny położono uroczyście 25 czerwca 1816 roku pośrodku rynku, na miejscu rozebranej wtedy plebanii ewangelickiej. Projekt sporządził budowniczy krajowy Stephany, budowę prowadził konduktor budowlany Obuch, porucznik w stanie spoczynku, a patronem kościoła był magistrat Sztumu. Poświęcenie odbyło się 18 października 1818 roku. Wnętrze powtarza system nieco starszych zborów w Dzierzgoniu i Lichtfeldzie: rzut 22 na 12,80 metra, dwa razy trzy murowane filary, wysoko wyprowadzona drewniana kolebka nad nawą środkową i nawy boczne, dzięki emporom dwukondygnacyjne.

Kościół miał dwa dzwony oraz połączone w jedną całość ołtarz i ambonę. Chrzcielnica pochodzi z około 1700 roku: na sześciu polach czaszy namalowano dwunastu apostołów, a pokrywę wieńczą figury Chrystusa i Jana Chrzciciela. Organy o dwóch manuałach, pedale i szesnastu głosach zbudowano w 1876 roku.

Piotr Birecki podaje, że projekt kościoła wyszedł spod ręki Karla Friedricha Schinkla, a król Fryderyk Wilhelm III dał gminie 4500 talarów, część materiału budowlanego i żelazne dzwony odlane w Berlinie; budowę prowadziła komisja pod przewodem inspektora budowlanego Sachsa. W 1854 roku Fryderyk Wilhelm IV podarował do ołtarza obraz Wniebowstąpienia pędzla profesora Remy, w 1894 roku kościół dostał zakupione w Gießen fisharmonium, a w 1896 roku przeszedł remont dachu i wieży; w przedsionku umieszczono wtedy głowę Chrystusa z wytwórni ceramiki w Charlottenburgu.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, organy o szesnastu głosach zbudował tu w 1876 roku August Terletzki z Elbląga za 4641 marek. Katalog reklamowy firmy z 1908 roku, ogłoszony przez Wiktora Z. Łyjaka, wymienia jednak dla kościoła ewangelickiego w Sztumie instrument z 1874 roku o czternastu głosach.

W spisie z 1 grudnia 1885 roku Sztum liczył 2238 mieszkańców — 1050 mężczyzn i 1188 kobiet — w 265 domach i 492 gospodarstwach domowych. Katolików było 1347, ewangelików 771, innych chrześcijan osiemnaścioro, a 102 osoby były wyznania mojżeszowego. Parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu i sięgała daleko poza miasto: liczyła 4600 dusz, a statystyka Harnocha z 1890 roku notuje w niej rocznie 160 chrztów, 84 konfirmacje, 40 ślubów, 2000 komunikantów i 80 pogrzebów. Szkoły parafialne prowadzono w Sztumie, Sztumskiej Wsi, Barlewicach, Uśnicach i w miejscu zapisanym jako Heydemühle, a do parafii należało kilkadziesiąt okolicznych wsi, wśród nich Stary Targ, Pestlin i Peterswalde. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2084 ewangelików; patronem był magistrat Sztumu, a pastorem był od 1893 roku Hermann Balzer.

Kilka wiadomości o tutejszych pastorach z lat 1888–1900 przechowała prasa. W grudniu 1888 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” podała, że dotychczasowy pastor w Sztumie E. G. F. Messerschmidt został powołany przez patronat na pastora kościoła ewangelickiego w Nordenburgu i zatwierdzony przez królewski konsystorz. W grudniu 1899 roku „Deutsche Zeitung” ogłosiła wakat na parafii w Sztumie, w diecezji kwidzyńskiej, z dochodem 1800 marek; zgłoszenia przyjmował magistrat. W styczniu 1900 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” doniosła, że przedstawiciele gminy jednogłośnie wybrali na pastora Gerharda Schlechta, dotąd duchownego w Bladiau, syna zmarłego w 1898 roku w Königsbergu superintendenta i radcy konsystorialnego Schlechta. Księga pastorów notuje przy nim rok 1899, choć wakat ogłoszono dopiero w grudniu tego roku.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Stuhm” — zachowały się księgi metrykalne. Max Bär notuje chrzty z lat 1691–1693 i 1702–1712, rok 1713 niekompletny i zapis ciągły od 1719 roku, śluby z lat 1691–1692 i 1705–1713, potem od 1719, zgony od 1719 roku, wykaz komunikantów od 1825 i księgi konfirmacji od 1783 roku. Od 1825 roku pastor Carl Friedrich Skrzeczka prowadził też rejestr urodzeń menonitów w ewangelickich gminach miejskiej i wiejskiej Sztumu i wsi zapisanej w księdze jako Kleczewko (EZA, sygn. 7720, Archion 28739, skan 2). Rok 1719 to zarazem koniec przeciągającego się wakatu: po przeniesieniu pastora Lehmanna do Starogardu jedni wybrali diakona Cantacka z Zalewa, drudzy konrektora szkoły starogardzkiej Johanna Beckera, trzeci Conrada Emanuela Görtza.

Komisja powołana przez władze zamku sztumskiego opowiedziała się za Görtzem, lecz Becker zebrał w końcu 19 głosów, a w czasie sporu część wiernych zmarła bez Wieczerzy Pańskiej i część przeszła na katolicyzm. Gdańskie Ministerium ordynowało Beckera 19 czerwca 1719 roku. Duplikaty sądu w Sztumie obejmują lata 1829–1874 dla gminy miejskiej i 1829–1871 dla wiejskiej. Księgi figurują też w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich, prowadzonym do 1920 roku, jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

W archiwum superintendentury malborskiej, odnalezionym jesienią 1998 roku na strychu malborskiej plebanii i złożonym w Archiwum Diecezji Elbląskiej, leży teczka „Historische Nachrichten von Kirchen 1786”, a w niej wykaz sztumskich duchownych ewangelickich od 1569 roku, biogramy niektórych pastorów, zarządzenie królewskie z 1786 roku w sprawie nadzoru nad kościołami i klasztorami oraz pisma o epitafiach w świątyniach superintendentury.

W 1971 roku Georg Teschendorff, odwiedzający rodzinne strony, zastał kościół pomalowany szarą farbą, z zatrzymanym zegarem na wieży, i zanotował, że podobno ma teraz służyć jako kostnica (to zasłyszana wiadomość, nie ustalenie). Strona parafii podaje, że po wojnie budynek pełnił przez pewien czas między innymi funkcję kaplicy pogrzebowej, a w 1971 roku przejęła go parafia świętej Anny, rozpoczynając ratowanie zabytku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W spisie Goedtkego rok śmierci Beckera i początek urzędu Nebego wydawca oznaczył jako niepewne. Heimatbuch datuje urzędowanie Beckera na lata 1710–1721, a według Schnaasego gdańskie Ministerium ordynowało go dopiero w 1719 roku; ta sama księga w relacji z pogrzebu Moggego nazywa zresztą we wrześniu 1716 roku miejscowym duchownym Johanna Lehmanna; nazwisko drugiego pastora wykaz Rhesy zapisuje jako Rebe. Księga pastorów potwierdza Schnaasego: Becker został ordynowany 19 czerwca 1719 roku, od lipca był pastorem w Sztumie i zmarł tu w 1721 roku, a Johann Fabian Nebe był pastorem w latach 1721–1731. Heimatbuch pisze w jednym miejscu, że Mogge udostępnił gminie izbę we własnym domu, a w innym, że podarował miastu dom przy rynku, wcześniej winiarnię, na ratusz i dom modlitwy, i tak podają też starsze opracowania.

Heimatbuch podaje, że obecny kościół zbudowano w 1818 roku na miejscu starego ratusza, a wcześniejsze źródła mówią o miejscu rozebranej plebanii ewangelickiej i o kamieniu węgielnym położonym już w 1816 roku — dostępne źródła tej rozbieżności nie rozstrzygają. Projekt kościoła sporządził według jednego opisu budowniczy krajowy Stephany, a według Piotra Bireckiego wyszedł on spod ręki Karla Friedricha Schinkla; budowę prowadził konduktor budowlany Obuch albo, według Bireckiego, komisja pod przewodem inspektora budowlanego Sachsa.

Według Jana Wiśniewskiego ewangelicy zbudowali na miejscu kościoła szpitalnego Świętego Ducha nowy kościół z cegły, z organami i plebanią, i to on przepadł w 1599 roku, a Goedtke pisze o małym drewnianym kościele szpitalnym, który strawił pożar. Wiśniewski podaje też inną datę śmierci Juliana Poniatoviusa — 1643 rok — i pisze, że pełnił on obowiązki pastora w Sztumie w latach 1615–1617.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w jednej sprawie. Księga pamiątkowa powiatu sztumskiego i inne źródła podają, że po pożarze ratusza z 1683 roku gmina modliła się w domu Petera Moggego przy rynku. Goedtke (s. 190) pisze, że gmina szczęśliwie odbudowała swoje miejsce nabożeństw w ratuszu i że za jego czasów nadal zbiera się tam publicznie; o kościele w domu Moggego nie wspomina, a Moggego wymienia tylko jako fundatora domu ubogich. Z Goedtkem zgadzają się katolickie protokoły wizytacyjne omówione przez Jana Wiśniewskiego: w 1698 roku burmistrz po pożarze miasta „uczynił z Magistratu synagogę”, czyli dom modlitwy, a w 1785 roku gmina miała własny dom modlitwy w ratuszu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 803 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 2139 dusz. Pastorem był wtedy, od 1910 roku, Hugo Schwochow, urodzony w 1877 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Friedrich Ferdinand Ohbler (1812), Carl Friedrich Skrzeczka (1824), Friedrich Ludwig Otto Johne (1827), Matthias Gottlob Eduard Hammer (1828), Johann Gotthilf Tiefenbach (1839), Hermann Otto Friedrich Balzer (1893), Paul Reinhold Gerhard Schlecht (1899), Hugo Georg Hermann Schwochow (1910), Otto Herbert Jablonski (1929), William Papendorf (1938), Günther Stobbies (1941). Księga zna też 20 wcześniejszych duchownych, najdawniejszego z 1620 roku.

Źródła: Ch. Hartknoch, „Preussische Kirchen-Historia”, Franckfurt am Mayn und Leipzig 1686, s. 1064–1065; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Sztum”; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler Pomesaniens”, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909; Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 519–520; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 2; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Kościół poewangelicki w Sztumie — Wikipedia; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 88; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 166; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 248–250; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 479–480, 420–421; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 90, 209, 218, 221; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 76; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 60, 62, 143–147, 244–246, 279; strona parafii (odczyt 13 października 2026 roku); I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 11; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71–72; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 61, 79; t. 3, s. 709, 856, 883; t. 4, s. 1255; t. 5, s. 1293, 1322; t. 6, s. 1591, 1675, 1714, 1775; t. 7, s. 1835; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 189–192, 196; „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 6 grudnia 1888 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung”, 17 grudnia 1899 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 20 stycznia 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 71–75, 82; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 55; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 217; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7345, księga parafii Groß Rohdau („Sonstige Verzeichnisse 1644–1937”), spis duchownych, skan 2, dostęp przez portal Archion (26780); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7720, rejestr urodzeń menonitów w Sztumie od 1825 roku, skan 2, dostęp przez portal Archion (28739).