Sztutowo — dawny kościół ewangelicki (Stutthof)

Słownik geograficzny nazywa Sztutowo (po niemiecku Stutthof) największą i najpiękniejszą wsią gdańskiej Mierzei. Leży tuż przy ujściu Starej Wisły do Zalewu Wiślanego, trzydzieści dziewięć kilometrów na wschód od Gdańska. Ziemia jest tu bardzo żyzna, a mieszkańcy żyli z roli i ogrodnictwa, z hodowli bydła, z rybołówstwa i z poszukiwania bursztynu. Do 1920 roku wieś należała do powiatu gdańskiego nizinnego, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). W źródłach nie znaleziono potwierdzenia, że w latach Wolnego Miasta Sztutowo należało do powiatu Wielkie Żuławy (Kreis Großes Werder).

Ordynacja rady gdańskiej z 1648 roku wyznaczała Sztutowo na miejsce dorocznych wizytacji kościołów i szkół całej Mierzei; Erich Waschinski zauważa, że o przebiegu tych wizytacji nie zachowała się żadna wiadomość. Według Abrahama Hartwicha (1723) Sztutowo należało do mierzejowej parafii Kobbelgrube (dziś Stegna).

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Stutthoff była wsią na Mierzei, tuż nad Zalewem, w dzierżawie wieczystej, z 31 gospodarstwami chłopskimi i 123 zagrodami chałupniczymi. Wieś liczyła wtedy 2240 mieszkańców i 233 budynki mieszkalne. Katolicy należeli do parafii w Cyganku, a miejscowość miała własny okręg szkolny. Osobno podręcznik opisywał szlachecki folwark Stutthoff.

W 1871 roku mieszkało tu 2197 ewangelików wobec 38 katolików. Spis z 1885 roku, przywołany przez Słownik geograficzny, dał 2490 mieszkańców w 245 domach: 2412 ewangelików, 69 katolików i dziewięciu dysydentów. Spis z 1 grudnia 1905 roku naliczył 2464 mieszkańców, a wśród nich 2337 ewangelików, 91 katolików, 34 innych chrześcijan i dwóch Żydów. W 1910 roku było we wsi 2387 mieszkańców, w tym 2233 ewangelików i 77 katolików.

Własnej parafii ewangelicy tutejsi nie mieli. W wykazach gmin z 1885 i z 1905 roku parafia figuruje jako Steegen, a tabela parafii Agathona Harnocha z 1890 roku hasła Stutthof nie zawiera. Katolicy należeli w 1885 roku do parafii w Nowym Dworze (Tiegenhof), a w 1905 roku do parafii w Cyganku (Tiegenhagen) w powiecie malborskim. Szkół ewangelickich było we wsi trzy: dwuklasowa szkoła dla chłopców miała w 1887 roku 192 dzieci i dwóch nauczycieli, taka sama szkoła dla dziewcząt — 187 dzieci, nauczyciela i nauczycielkę. W szkole na wybudowaniu Mittelhaken uczyło się w 1887 roku 103 dzieci pod okiem jednego nauczyciela. W tej szkole odbywały się też nabożeństwa — tak było w niedzielę Reminiscere 1892 roku, czyli 13 marca.

Gdy po południu większa część mieszkańców osady zebrała się tam na nabożeństwie, spłonęły zabudowania gospodarza Langenaua, ojca dziewięciorga dzieci; ogień strawił pięć koni, trzynaście sztuk bydła, około stu korców ziarna siewnego i cały dobytek. Apel o pomoc dla rodziny, ogłoszony w berlińskim „Reichsbote”, podpisali 17 marca 1892 roku w Sztutowie pastor Villmow i naczelnik okręgu urzędowego (Amtsvorsteher) Thyben.

We wsi stał kościół ewangelicki, świątynia miejscowej gminy do 1945 roku. Po wojnie ludność niemiecką wysiedlono, a budowlę przejął Kościół rzymskokatolicki — dziś jest kościołem parafialnym świętego Wojciecha. Według sporządzonego przez Roberta Ziemiańskiego zestawienia kościołów poewangelickich przejętych dla kultu katolickiego — opartego na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku i dwóch innych opracowaniach — katolicy przyjęli kościół w 1945 roku, a poświęcili w 1947 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W niemieckiej Wikipedii zachowaną świątynię wiąże się z gminą ewangelicką Sztutowa, w polskiej dzisiejszy kościół świętego Wojciecha nazywany jest dawnym kościołem baptystów, wzniesionym w latach 1860–1878.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kobbelgrube i podaje tu 2233 ewangelików i 29 w obszarze dworskim.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 16; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XII, hasło Sztutowo; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, dział powiatu Danziger Niederung, strona 20, pozycja 62; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Danziger Niederung, strony 26–27, pozycja 62; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen, Neidenburg 1890, diecezje Danziger Nehrung i Marienburg; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 479–480; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 62, pozycja 319; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24; „Der Reichsbote” (Berlin), 24 marca 1892 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192–193.