Szymankowo — ewangelicki dom modlitwy (rozebrany w 1633 roku)

Szymankowo (po niemiecku Simonsdorf, w dawnym zapisie polskim Szymon) leży na Wielkich Żuławach, dziewięć kilometrów na zachód od Malborka. Przywilej dla wsi wystawił w 1353 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode, nadając trzydzieści pięć włók Mikołajowi zwanemu Claus Nybus i tamtejszym mieszkańcom na prawie chełmińskim; z trzydziestu włók czynszowych należała się wtedy proboszczowi w Gnojewie danina — po pół korca żyta i tyleż owsa. Własnej parafii Szymankowo w średniowieczu nie uzyskało. Jak ustalił Wiesław Długokęcki, 2 czerwca 1463 roku biskup pomezański Kacper na prośbę Krzysztofa Nuvemberga zgodził się na budowę we wsi małej kaplicy, która miała pozostać filią parafii w Gnojewie, kierowanej wówczas przez księdza Jana.

7 grudnia tego samego roku król Kazimierz Jagiellończyk uposażył tutejszy kościół dwoma łanami ziemi, co w 1539 roku potwierdził miejscowemu plebanowi Jerzemu król Zygmunt Stary. Sprawę zawikłało to, że w 1536 roku te same dwa łany nadano duchownemu zamku malborskiego; lustratorzy z 1565 roku zapisali, że dwie dawne włóki kapliczki odebrano wsi na rzecz kościoła malborskiego. Gospodarze domagali się wtedy ich zwrotu, „aby się mogła służba boża dziać u nich, jako indzie”.

W 1565 roku Zygmunt August zezwolił Walentemu Ueberfeldtowi dokupić tu trzy włóki. W XIX wieku wieś stała się węzłem kolejowym — krzyżowały się tu linia Tczew–Ejtkuny kolei wschodniej i kolej żuławska (Werderbahn), łącząca Nowy Dwór i Nytych. Państwową linię z Szymankowa do Nowego Dworu Gdańskiego otwarto 1 października 1886 roku.

Ewangelicka wspólnota Szymankowa jest poświadczona od 1609 roku, gdy miała duchownego (Hermann Eckerdt datuje jej powstanie na 1610 rok); koniec XVI wieku Harnoch i wykaz duchownych pruskich odnoszą do sąsiednich gmin w Starej Kościelnicy i Gnojewie. Przez pewien czas stanowiła osobną gminę kościelną — obok Gnojewa, Miłoradza (Mielenz) i Starej Kościelnicy (Alt-Münsterberg). Miała własny dom modlitwy i własnego duchownego: w 1609 roku urząd ten sprawował Joachim Pfeifferhorn, którego wykaz duchownych pruskich nazywa Joachimem Pfefferkornem z Pasewalku na Pomorzu.

W 1630 roku wszystkie cztery gminy złączono w jedną parafię, a w 1633 roku wspólnota Szymankowa rozebrała swój kościół i przyłączyła się do Starej Kościelnicy. Wspólni duchowni mieszkali odtąd w Gnojewie, a od 1637 roku w Starej Kościelnicy; plebanię gnojewską wtedy rozebrano i drewno przewieziono do Starej Kościelnicy. W 1870 roku siedzibę parafii przeniesiono z powrotem do Gnojewa.

Według Hermanna Eckerdta (1868) w 1610 roku, mimo zakazów, powstała w Szymankowie, po niemiecku Simonsdorf, gmina ewangelicka — podobnie jak w Miłoradzu i Gnojewie.

Rękopiśmienna kontynuacja spisu duchownych gdańskich Efraima Praetoriusa podaje, że Szymankowo tworzyło jedną parafię wraz z Gnojewem, Miłoradzem i Starą Kościelnicą. W XVIII wieku odszedł z niej duchowny nazwiskiem Richter. Miłoradz i Stara Kościelnica zapragnęły wtedy osobnego duchownego, Gnojewo i Szymankowo również, i gmina się podzieliła. Zapisano przy tym, że Richter przyjął ten podział boleśnie — zrozumiał, że sam go swoim odejściem spowodował. W rękopisie dodano, że Richter popadł w melancholię i w niej zmarł. Niekiedy podaje się, że Szymankowo pozostało wraz z Gnojewem przy dotychczasowym duchownym, przy Richterze; rękopis mówi o jego odejściu ze wszystkich czterech wsi, po którym dwie pary miejscowości zapragnęły osobnych duchownych.

Harnoch w 1890 roku po połączeniu z 1630 roku opisuje jedną parafię do swoich czasów; spis z 1885 roku zastaje ewangelików Szymankowa przy Gnojewie.

W gnojewskim kościele większość ławek nosi datę 1751 i gmerki gospodarzy z Gnojewa i Szymankowa, a ławkę kobiecą numer 6 ufundował Peter Grunau z Szymankowa.

Katolicy Szymankowa mieli starą filię Gnojewa, wzmiankowaną w 1604 roku, gdy tutejsza kaplica była zniszczona, a dwa dzwony wisiały przy przydrożnym krzyżu przed wsią. Około 1890 roku kościół katolicki w Szymankowie stał znowu i Harnoch wymienia go w gronie czterech świątyń katolickich tej parafii, obok Gnojewa, Miłoradza i Starej Kościelnicy. Kościół rzymskokatolicki jest dziś czynny we wsi; kościoła ewangelickiego nie było tu od 1633 roku.

W 1820 roku urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej naliczył tu 186 mieszkańców: 71 luteranów, 78 katolików i 37 mennonitów, a parafię luterańską wskazał w Gnojewie (Gnojau).

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Siemonsdorf jako wieś na prawie chełmińskim, lokowaną przywilejem z 1353 roku, z 14 wolnymi gospodarstwami chełmińskimi i jedną zagrodą chałupniczą. Notował tu 24 budynki mieszkalne i 274 mieszkańców, w tym 88 ewangelików, 132 katolików i 54 mennonitów. Ewangelicy należeli do parafii w Gnojewie; katolicy — do parafii w Kończewicach; dzieci należały do okręgu szkolnego w Gnojewie.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 284 mieszkańców w dwudziestu sześciu domach: 126 katolików, 121 ewangelików i 37 osób innych wyznań chrześcijańskich. Ewangelicy należeli do parafii w Gnojewie, katolicy do Kończewic. Wieś liczyła wtedy 657 hektarów, w tym 448 roli ornej, 89 łąk i 2 lasu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Rękopiśmienna kontynuacja spisu Praetoriusa notuje podział parafii w XVIII wieku, a Harnoch po połączeniu z 1630 roku opisuje jedną parafię do 1890 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gnojewo (Gnojau) i podaje tu 169 ewangelików.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 99; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, strona 14, pozycja 121; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XII, hasło Szymon; Ephraim Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis” (Gdańsk 1713), egzemplarz z rękopiśmienną kontynuacją, s. 45; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, Neidenburg 1890, s. 434–435 (hasło Alt-Münsterberg und Gnojau); B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, hasła Gnojau i Tiegenhof; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 46, nr 137; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 201; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 160, pozycja 134; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” 20, 2019, s. 22.